تدوین و ارزیابی شاخص‌های عینی و ذهنی توسعه‌یافتگی محلات شهری (مطالعه موردی؛ محلات منطقه 2 شهر اهواز)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

3 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

4 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

چکیده
در چند دهۀ اخیر، جهان شاهد گسترش سریع شهرها بوده است که عمدتاً ناشی از جریان قابل‌توجه مهاجرت افراد به شهرها در سطح جهانی است. باتوجه به شتاب‌گیری روند شهرنشینی در دهه‌های اخیر و گسترش نابرابری‌های فضایی و خدماتی در نواحی شهری، شناسایی شاخص‌های معتبر توسعه‌یافتگی و تحلیل توزیع فضایی آن‌ها به ضرورتی اساسی برای برنامه‌ریزی شهری آگاهانه و عادلانه تبدیل شده است. به همین منظور پژوهش حاضر باهدف تدوین و ارزیابی شاخص‌های عینی و ذهنی توسعه‌یافتگی محلات شهری انجام شد و منطقۀ ۲ شهر اهواز به‌عنوان مطالعه موردی انتخاب گردید. باتوجه به رشد سریع شهرنشینی و نابرابری‌های فضایی و خدماتی در محلات شهری، شناسایی شاخص‌های توسعه‌یافتگی و تحلیل پراکنش آن‌ها ضرورت یافته است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و کاربردی طراحی شد و داده‌ها از دو منبع اصلی گردآوری شدند: داده‌های ثانویه شامل آمار و اطلاعات رسمی شهری و داده‌های میدانی از طریق پرسشنامه، مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و مشاهدۀ مستقیم می‌شود. شاخص‌های توسعه‌یافتگی براساس ادبیات پژوهشی داخلی و خارجی شناسایی و وزن‌گذاری شدند و برای تعیین اهمیت نسبی هر شاخص از مدل RALSPI استفاده شد. تحلیل داده‌ها به‌صورت فازی انجام شد تا قضاوت‌های کارشناسی و ذهنی با واقعیت‌های عینی مطابقت داشته باشند. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاخص‌های فضایی، آموزشی، بهداشتی-درمانی، فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی-تجاری و تأسیسات شهری نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه‌یافتگی محلات دارند. براساس تحلیل داده‌ها، محلات منطقۀ ۲ ازنظر برخورداری از امکانات شهری در سطوح برخوردار، نیمه‌برخوردار و محروم دسته‌بندی شدند و نابرابری‌های قابل‌توجهی در دسترسی به خدمات و زیرساخت‌ها مشاهده شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تقویت زیرساخت‌های محلی، بهبود عدالت فضایی، ارتقای مشارکت مردمی و توانمندسازی محلات می‌تواند نقش مهمی درحرکت به‌سوی توسعۀ پایدار شهری ایفا کند.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

  1. آروین، م؛ و پوراحمد، ا. (1395). ارزیابی کیفیت محیط مسکونی با استفاده از تکنیک دیتمل و روش فازی (نمونه موردی: شهر اهواز). فصلنامۀ آمایش محیط، 12(44)، 19-1.

. https://www.sid.ir/paper/130674/fa

  1. ابراهیم‌زاده، ع؛ ایستگلدی، م؛ و حاجی‌زاده، ف. (1398). تحلیـل و اولویت‌بنـدی شـاخص‌های اسـتراتژی توسـعۀ شهری در محلات منطقه هشت شهر شیراز. جغرافیا و پایداری محیط، 9(30)، 17-1. https://doi.org/10.22126/ges.2019.1060
  2. احمدی، ا؛ و جهانگرد، ا. (1399). رتبه‌بندی محلات شهر تهران از نظر سطح برخورداری و کیفیت زندگی با استفاده از TOPSIS Fuzz. اقتصاد شهری، 5(1)، 148 - 127.

 https://doi.org/10.22108/ue.2021.124422.1151

  1. بهوندی، س؛ ارغان، ع زندمقدم، م.ر؛ و کرکه‌آبادی، ز. (1401). بررسی اثرگذاری ریزگردها بر اقتصاد شهر اهواز. نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 22(67)، 374-351.

. http://dx.doi.org/10.52547/jgs.22.67.351

  1. حسینی‌شه‌پریان، ن. (۱۳۹۴). تحلیلی بر عدالت فضایی با تأکید بر خدمات عمومی شهری کلان‌شهر اهواز. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز.
  2. حسینی، س.ک؛ پیشگاه‌هادیان، ح؛ و خسروی، م.ع. (1401). تحلیلی بر شاخص‎های نهادینه‌سازی سیاست محله‌محوری در توسعۀ اجتماعی و فرهنگی کلانشهر تهران. فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، 19(74)، 108 – https://doi.org/10.30495/sarzamin.2023.70097.2064
  3. خاکپور، ب؛ و باوان پوری، ع.ر. (1388). بررسی و تحلیل نابرابری در سطوح توسعه‌یافتگی مناطق شهر مشهد. مجلۀ دانش و توسعه، 16(27)، 21- 1.

https://doi.org/10.22067/pm.v16i27.2008

  1. داداش‌پور، ه؛ و رستمی، ف. (1390). سنجش عدالت فضایی یکپارچه خدمات عمومی شهری براساس توزیـع جمعیـت، قابلیت دسترسی و کارایی در شهر یاسوج. مجلۀ مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 3(10)، 22-1. https://urs.ui.ac.ir/article_19992.html
  2. رئیسی، م.م؛ و رئیسی، ا. (1394). جستاری در سنجش توسعه‌یافتگی نواحی شهر شیراز. مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 6(21)، 138- 121.
  3. زیاری، ک؛ قاسمی، س؛ مهدیان بهنمیری، م؛ و مهـدی، ع. (1394). رویکـردی مشـارکتی در فراینـد چشم‌انداز سازی توسعۀ شهری (موردپژوهش: شهر مهاباد). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 19(53)، 201-167. https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_3915.html
  4. سلیمانی، ع.رض؛ آفتاب، ا؛ و شیخ احمدی، ا. (1395). بررسی، تحلیل و رتبه‌بندی سطوح برخورداری محلات بافت فرسوده شهر ارومیه. فصلنامۀ مطالعات مدیریت شهری، 8(25)، 90-79. https://sanad.iau.ir/Journal/ums/Article/824761
  5. ظهیری، ه؛ موسایی، م؛ و حسین‌پور، ب. (1400). ارزیابی شاخص‌های اقتصادی محلات منطقه 15 کلان شهر تهران. فصلنامۀ راهبرد توسعه، 17(3)، 157-129.

 https://doi.org/10.22111/gaij.2021.6214

  1. فرجی، م.ا؛ حسینی، س.ع؛ ظهیری، م؛ و حسینی، س.م. (1398). سطح‌بندی و سنجش درجۀ توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان آذربایجان غربی با استفاده از تکنیک‌های برنامه‌ریزی. فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، 16(61)، 52-37. https://sanad.iau.ir/ar/Article/823092
  2. کامیابی، س؛ و طایفه‌رستمی، م. (1392) سنجش درجۀ توسعه‌یافتگی بر کنترل و کاهش آسیب‌های اجتماعی (مطالعه موردی: محله هرندی منطقه 12). فصلنامۀ مطالعات جامعه‌شناختی ایران، 3(9)، 45 -29. https://journals.iau.ir/article_522277.html
  3. محمدی، ع.ر؛ ارژنگی، ح؛ و حسینی، س.م. (1395). رتبه‌بندی‌یافتگی محلات شهری از نظر شاخص‌های فضای سبز عمومی با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره در محیط GIS نمونه موردی: شهر اردبیل. فصلنامۀ آمایش محیط، 11(43)، 146-125.

 https://sanad.iau.ir/Journal/ebtp/Article/985886/FullText

  1. مولایی‌هشجین، ن؛ معتمدی مهر؛ ا؛ و دانش‌نظافت، ع.ر. (1397). تحلیلی بر توسعه‌یافتگی مناطق شهری رشت با استفاده از تکنیک تاپسیس و آنتروپی شانون. مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(4)، 14- 1. https://www.jget.ir/article_69884.html
  2. مؤمنی‌اصفهانی، س؛ و ملک‌حسینی، ع. (1400). تحلیل و ارزیابی میزان تأثیرگذاری شاخص‌های رشد هوشمند بر توسعۀ شهری اراک. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 13(3)، 198 –

https://journals.iau.ir/article_681001.html

  1. میرزابیگی، ف؛ مجتبی‌زاده‌خانقاهی، ح؛ و سرور، ر. (1401). سنجش شاخص‌های توسعه در پایداری نواحی شهری مطالعه موردی: شهر ایلام. فصلنامۀ شهر پایدار، 5(1)، 15-1.

 https://doi.org/10.22034/jsc.2021.263247.1380

  1. نظم‌فر، ح؛ و پاشازاده، ا. (1397). ارزیابی سطح پایداری محله‌های مسکونی در نواحی پیرا- شهری (مطالعـه مـوردی: شهر اردبیل). جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 29(1)، 64-43.

. https://doi.org/10.22108/gep.2018.98009.0

 

  1. Abu Bakar, A. H., & Cheen, S. (2020). A framework for assessing the sustainable urban development. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 85(1), 484–492. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2013.08.377
  2. Acuto, M., Parnell, S., & Seto, K. C. (2018). Building a global urban science. Nature Sustainability, 1(1), 2–4.
  3. Cavaye, J. (2015). The influence of social networks on environmental awareness and the social responsibility of generations. BBR. Brazilian Business Review, 16(5), 500-518.
  4. Chen, Q., Acey, C., & Lara, J. J. (2015). Sustainable futures for Linden Village: A model for increasing social capital and the quality of life in an urban neighborhood. Sustainable Cities and Society, 14, 359–373.

https://doi.org/10.1016/j.scs.2014.03.008

  1. Choguill, C. L. (2016). Developing sustainable neighbourhoods. Habitat International, 32, 41–48. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2007.09.002
  2. Cohen, M., & Simet, L. (2018). Macroeconomy and urban productivity. In T. Elmqvist et al. (Eds.), Urban planet: Knowledge towards sustainable cities (pp. 130–146). Cambridge University Press.
  3. Estoque, R. C., & Murayama, Y. (2016). Quantifying landscape pattern and ecosystem service value changes in four rapidly urbanizing hill stations of Southeast Asia. Landscape Ecology, 31, 1481–1507.

https://link.springer.com/article/10.1007/s10980-016-0341-6

  1. Gao, J., & O’Neill, B. C. (2020). Mapping global urban land for the 21st century with data-driven simulations and Shared Socioeconomic Pathways. Nature Communications, 11(1), 16- 33. https://doi.org/10.1038/s41467-020-15788-7
  2. Ghellere, M., Devitofrancesco, A., & Meroni, I. (2017). Urban sustainability assessment of neighborhoods in Lombardy. Energy Procedia, 122, 44–49. https://doi.org/10.1016/j.egypro.2017.07.310
  3. Grimm, N. B., Foster, D., Groffman, P., Grove, J. M., Hopkinson, C. S., Nadelhoffer, K. J., ...& Peters, D. P. C. (2008). The changing landscape: Ecosystem responses to urbanization and pollution across climatic and societal gradients. Frontiers in Ecology and the Environment, 6(5), 264–272.

https://doi.org/10.1890/070147

  1. McDonald, R., & Beatley, T. (2020). Biophilic cities for an urban century: Why nature is essential for the success of citie Springer.
  2. Moroke, T., Schoeman, C., & Schoeman, I. (2019). Developing a neighbourhood sustainability assessment model: An approach to sustainable urban development. Sustainable Cities and Society, 48, 101433.

https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101433

  1. Palop, E. (n.d.). How can we make globalization work for sustainable development. Paper presented at the Development et Mondialisation Seminar, University Libre de Bruxelles, 1–2 March.
  2. Sharifi, A., & Murayama, A. (2014). Neighborhood sustainability assessment in action: Cross-evaluation of three assessment systems and their cases from the US, the UK, and Japan. Building and Environment, 72, 243–258.

https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2013.11.006

  1. Shi, Q., Yu, T., Zuo, J., & Lai, X. (2016). Challenges of developing sustainable neighborhoods in China. Journal of Cleaner Production, 135, 972–983.

 https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.07.016

  1. Shoh-Jakhon, K. (2023). It is not for fun: An examination of social network site usage. Information & Management, 49(5), 210-217.
  2. Wangel, J., Wallhagen, M., Malmqvist, T., & Finnveden, G. (2016). Certification systems for sustainable neighbourhoods: What do they really certify? Environmental Impact Assessment Review, 56, 200–213.

https://doi.org/10.1016/j.eiar.2015.10.003

  1. Yang, B., Xu, T., & Shi, L. (2017). Analysis on sustainable urban development levels and trends in China's cities. Journal of Cleaner Production, 141, 868–880. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.09.121
  2. Zhang, W., Villarini, G., Vecchi, G. A., & Smith, J. A. (2018). Urbanization exacerbated the rainfall and flooding caused by Hurricane Harvey in Houston. Nature, 563(7731), 384–388.
  3. Zhou, Y., Li, X., Asrar, G. R., Smith, S. J., & Imhoff, M. (2018). A global record of annual urban dynamics (1992–2013) from nighttime lights. Remote Sensing of Environment, 219, 206–220. https://doi.org/10.1016/j.rse.2018.09.009

 

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.