جغرافیاوتوسعه ناحیه ای

ارائۀ مدلی از کیفیت زندگی و ارتباط آن با پژمردگی شهری، مطالعه موردی منطقۀ 8 مشهد

نوع مقاله : پژوهشی-کاربردی

نویسندگان

جواد نجار 1
امیررضا رضایی گرگانی 2
مریم دانشور 3

1 دانشجوی دکتری، گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی شهری، گروه شهرسازی، مؤسسۀ آموزش عالی خاوران، مشهد، ایران

3 استادیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2023.82631.1283
چکیده
در گذشته شهرها با تغییرات جمعیتی زیادی ناشی از جنگ، سوانح طبیعی و بیماری‌ها روبه‌رو بوده‌اند. امروزه نیز شهرها تحولات جمعیتی زیادی دارند. در این راستا پژمردگی شهری از دست دادن جمعیت در بلندمدت است که می‌تواند منجر به زوال یک شهر یا منطقه‌ای از شهر گردد. از طرفی کیفیت زندگی تأثیر بسزایی بر ماندگاری ساکنان دارد. منطقۀ هشت مشهد که هم‌جوار با حرم مطهر رضوی است؛ با وجود اینکه برخی زائران در این منطقه اسکان یافته‌اند، ولی از سال 1385 با کاهش جمعیت ساکن روبه‌رو بوده است. هدف پژوهش حاضر شناسایی علت پژمردگی شهری در این منطقه و تحلیل پژمردگی شهری با شاخص‌های کیفیت زندگی است که جهت بررسی پنج شاخص حمل‌ونقل شهری، شرایط اقتصادی، اجتماعی و محله و وضعیت دسترسی به کاربری‌ها در منطقه شناسایی شدند. این تحقیق از نوع کاربردی بوده و روش به ‌کاررفته، توصیفی- تحلیلی است. روش گردآوری داده‌ها از طریق مطالعۀ منابع کتابخانه‌ای و تکمیل پرسشنامه از شهروندان ساکن در منطقۀ 8 مشهد بوده است. از آزمون همبستگی اسپیرمن جهت بررسی رابطۀ بین شاخص‌های کیفیت زندگی و میزان رضایت‌مندی استفاده شده است و نتایج نشان داد که رابطۀ معناداری بین رضایت‌مندی و شاخص‌های کیفیت زندگی وجود دارد. همچنین جهت بررسی رابطۀ بین کیفیت زندگی و میزان ماندگاری در منطقه به‌‌عنوان جلوگیری از پژمردگی شهری از آزمون وی‌کرامر استفاده شد. نتایج آزمون بیان می‌کند که بین کیفیت زندگی و ماندن ساکنان در منطقۀ هشت رابطۀ مثبت و معناداری برقرار است. در نهایت براساس وزن‌های رگرسیونی استاندارد شده در نرم‌افزار Smart PLS به تفکیک شاخص‌های مورد بررسی نشان دادند که وضعیت اجتماعی (64/0) بیشترین تأثیر را بر میزان کیفیت زندگی منطقه دارد، ولی وضعیت اقتصادی (26/0-) تأثیر منفی بر میزان کیفیت زندگی گذاشته است.
 

کلیدواژه‌ها

کیفیت زندگی
تغییرات جمعیتی
پژمردگی شهری
مشهد
موضوعات
  1. ابراهیمی، م؛ حیدرخانی، ح؛ عبدالمحمدی، ا؛ فیروزآبادی، ا؛ و طیبی، ن. (1391). بررسی عوامل مؤثر بر رضایت مشتریان از مسکن شهری شهر اصفهان. علوم اجتماعی، 6(18)، 170-149.
  2. امیرفخریان، م؛ و رضایی‌گرگانی، ا.ر. (1402). تحلیلی بر تأثیر تغییر کاربری زمین بر هویت شهری نمونه موردی خیابان ارگ مشهد.مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 14(53)، 102-85.

https://doi.org/10.22034/jargs.2023.373975.0

  1. برجی، ف؛ بهزادفر، م؛ و جلیلی‌صدرآباد، س. (1399). بررسی تطبیقی عوامل تبیین‌کنندۀ میزان کیفیت زندگی مورد کاوی: محلۀ جنت‌آباد شمالی و محلۀ هفت‌حوض نارمک. مدیریت شهری و روستایی 19(06)، 100-85. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-2947-fa.html
  2. بهزادفر، م؛ و قاضی‌زاده، ن. (1390). حس رضایت از فضای باز مسکونی نمونه موردمطالعه: مجتمع‌های مسکونی شهر تهران. هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی 16(45)، 24-15.

 https://dorl.net/dor/20.1001.1.22286020.1390.3.45.2.4

  1. پوراحمد، ا؛ فرهودی، ر؛ حبیبی، ک؛ و کشاورز، م. (1390). بررسی نقش کیفیت در مهاجرت‌های درون‌شهری مطالعه موردی: بافت قدیم شهر خرم‌آباد. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(75)، 36-17.
  2. تقی‌پور، م؛ و حیدری، ع.‌ا. (1398). ارزیابی نقش کیفیت معماری در ارتقا کیفیت زندگی در مجتمع‌های مسکونی از دیدگاه سلامت ساکنین (نمونه موردی: مجتمع‌های مسکونی شهر شیراز). مدیریت شهری و روستایی،18(56)، 199-181. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-2670-fa.html.
  3. جاجرمی، ک؛ و کلکته، ا. (1385). سنجش وضعیت شاخص‌های کیفیت زندگی در شهر ازنظر شهروندان مطالعه موردی گنبد قابوس. جغرافیا و توسعه، 4(8)، 18-5.

 https://doi.org/10.22111/gdij.2006.3783

  1. چپ‌من، د. (1386). آفرینش محلات و مکان‌ها در محیط انسان‌ساخت. (ش. فریادی؛ م. طبیبیان، ترجمه). چاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  2. حاتمی‌نژاد، ح؛ منوچهری‌میاندوآب، ا؛ فرجی‌ملائی، ا؛ و فرهادی، ص. (1390). تحلیل کیفیت زندگی روستاهای ادغام‌شده در شهر مطالعه موردی شهر میاندوآب، جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 9(1)، 243-219.

 https://doi.org/10.22067/geography.v9i16.11036

  1. حاتمی‌نژاد، ح؛ و رضایی‌گرکانی، ا.ر. (1403). انقباض شهری. تهران: انتشارات ویان.
  2. رضایی‌گرگانی، ا.ر؛ و امیرفخریان، م. (1400). تحلیل رضایت از محیط مسکونی و تأثیر آن بر پژمردگی شهری نمونه موردی منطقۀ ثامن شهر مشهد مقدس. فصلنامۀ علمی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 12(47)، 148-131. https://doi.org/10.30495/jupm.2020.3958
  3. رهنما، م.ر. (1388). برنامه‌ریزی مناطق مرکزی شهرها (اصول، مبانی، تئوری‌ها، تجربیات و تکنیک‌ها). چاپ اول. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
  4. رهنما، م.ر؛ و عباس‌زاده، غ.ر. (1387). اصول، مبانی و مدل‌های سنجش فرم کالبدی شهر. چاپ اول. مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد.
  5. شورچه، م. (1393). نظریه‌های برنامه‌ریزی شهری در قرن 21. چاپ اول. تهران: انتشارات پرهام نقش.
  6. صفوی، س.ع؛ و شاهمیرانی، ک. (1401). تأثیر اینترنت اشیا در ارتقا شاخص‌های کالبدی کیفیت زندگی شهری نمونه پژوهش: محلۀ اکباتان شهر تهران،‌ مدیریت شهری و روستایی، 21(66)، 41-23.

 http://ijurm.imo.org.ir/article-1-3211-fa.html

  1. فکوهی، ن. (1390). انسان‌شناسی شهری. چاپ هفتم. تهران: نشر نی.
  2. کوهی‌نصرآبادی، م؛ واحدیان، م؛ و مختاریان، ب. (1401). بررسی نقش کیفیت زندگی شهری در رضایت‌مندی شهروندان مناطق پانزده‌گانه شهر اصفهان. مدیریت شهری و روستایی، 21(66)، 151-139. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-3143-fa.html
  3. مبهوت، م.ر؛ مداحی، س. م؛ و رضایی‌گرگانی، ا.ر. (1397). ارزیابی کاربری اراضی با تأکید بر افزایش امنیت اجتماعی در محلات مسکونی نمونه موردی محلۀ فاطمیه شهر مشهد. اقتصاد شهری،3(2)، 96-79. https://doi.org/10.22108/ue.2019.112571.1077
  4. مداحی، س.م؛ میرزاآقائی، س؛ و رضایی‌گرگانی، ا.ر. (1397). تحلیلی بر تأثیر کاربری اراضی بر هویت‌بخشی به محله (نمونه موردی: محلۀ تلگرد شهر مشهد). جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 5(2)9، 179-165. https://doi.org/10.22067/gusd.v5i2.70230
  5. مصطفی‌زاده، ل؛ شیعه، ا؛ و احمدی، ق. (1399). بررسی رابطۀ کیفیت زندگی با پراکندگی و فشردگی شهری در محله‌های شهر خرمدره، هویت شهر، 44(14)، 32-19.

 https://dx.doi.org/10.30495/hoviatshahr.2020.14704

  1. نوروزی، م. (1398). تحلیل اثر زیرساخت‌های سبز شهری بر ارتقاء شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی کیفیت زندگی. مدیریت شهری و روستایی، 18(54)، 114-97. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-2438-fa.html

 

  1. Bartholomae, F., Nam, C.W., & Schoenberg, A. (2016). Urban shrinkage and resurgence in Germany, Urban Studies, 54(12), 2701–2718.

 https://doi.org/10.1177/0042098016657780

  1. Batunova, E., & Gunko, M. (2018). Urban shrinkage: an unspoken challenge of spatial planning in Russian small and medium-sized cities. Journal of European Planning Studies, 26, 1580-1597. http://dx.doi.org/10.1080/09654313.2018.1484891
  2. Brambilla, M., Michelangeli, A., & Peluso, E. (2013). Equity in the City: On Measuring Urban (Ine)quality of Life. Urban Studies, 50, 3205-3224.

 https://doi.org/10.1177/0042098013484539

  1. Ebrahimzadeh, I., Shahraki, A., Shahnaz, A., & Manouchehri, A. (2016). Progressing urban development and life quality simultaneously, City. Culture and Society, 7, 186-193. http://dx.doi.org/10.1016/j.ccs.2016.03.001
  2. Epley, D., & Menon, M. (2008). A Method of Assembling Cross-sectional Indicators into a Community Quality of Life. Social Indicators Research. International and Interdisciplinary Journal for Quality-of-Life Measurement, Springer, 88(2), 281-296.
  3. Faria, Patrícia A.M. (2018). Combining cognitive mapping and MCDA for improving quality of life in urban areas, Cities, 78, 116-127.

 http://dx.doi.org/10.1016/j.cities.2018.02.006

  1. Haase, A., Rink, D., Grossmann, K., Bernt, M., & Mykhnenko, V. (2014). Conceptualizing urban shrinkage. Environment and Planning, 46, 1519 – 1534.

 https://doi.org/10.1068/a46269

  1. Haase, A., Bernt, , Grossmann, K., Mykhnenko, V.,  & Rink, D. (2013). Varieties of shrinkage in European cities. European Urban and Regional Studies, 23(1), 1-17,

       http://dx.doi.org/10.1177/0969776413481985

  1. Hataminejad, H., & Rezayee Gorgani, (2021). An Analysis of the Attractions of Suburbanization and its Relationship with Urban Shrinkage in Mashhad: A Case Study of Abouzar Town in Mashhad. IJAUP, 31 (1), 1-11.

http://dx.doi.org/10.22068/ijaup.31.1.567

  1. Madanipour, A. (2017). Ephemeral landscape and urban shrinkage. Landscape Research, 42, 795-805. http://dx.doi.org/10.1080/01426397.2017.1355445
  2. Oswalt, P., & Rieniets, T. (2006). Atlas of shrinking cities. Hatje Cantz Publishers, Ostfildern.
  3. Pallagst, K., Martinez-Fernandez, , & Wiechmann, T. (2013). Shrinking cities: international perspectives and policy implications. Routledge, New York.
  4. Psatha, E., Deffner, A., & Psycharis, Y. (2011). Defining the quality of urban life: Which factors should be considered?, ERSA conference papers, European Regional Science Association, 51st European Congress, Barcelona, 200-218,

https://ideas.repec.org/p/wiw/wiwrsa/ersa11p785.html

  1. Rhodes, J., & Russo, J. (2013). Shrinking ‘Smart’? Urban Redevelopment and Shrinkage in Youngstown, Ohio, Urban Geography, 34 (3), 305 – 326.

 http://dx.doi.org/10.1080/02723638.2013.778672

  1. Rinner, C. (2007). A Geographic Visualization Approach to Multi-Criteria Evaluation of Urban Quality of Life. International Journal Geographic Information Science, 21 (8), 907-919, https://doi.org/10.1080/13658810701349060
  2. Rybczynski, W., & Linneman, (1999). How to save our shrinking cities. Public Interest, 135, 30–44.
  3. Sakamoto, K., Lida, A., & Yokohari, M. (2018). Spatial patterns of population turnover in a Japanese Regional City for urban regeneration against population decline: Is Compact City policy effective?. Cities, 81, 230-241.

http://dx.doi.org/10.1016/j.cities.2018.04.012

  1. Schilling, J., & Logan. (2008). Greening the Rust Belt: a green infrastructure model for right sizing America’s shrinking cities. Journal of the American Planning Association ,74 (4), 451–66. https://doi.org/10.1080/01944360802354956
  2. Sun, H., Zhou, G., Liu, Y., & Fu, H. (2023). Relationship between the degree and spatial pattern of urban shrinkage based on nighttime light data: a case study of the old industrial area in Northeast China, International Journal of Urban Sciences 28(1), 157-181,https://doi.org/10.1080/12265934.2023.2233947
  3. Sheikh Azami A., & Razavian, M. (2013). Analysis Moving Towards Sustainable Development of a City with Emphasis on the Quality of Urban Life: The Case of Noor. Environment and Urbanization ASIA, 4 (1), 31-56.

 https://doi.org/10.1177/0975425313477725

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما