تحلیلی بر موانع کسب‌وکارهای خانگی (تولید فرش دست‌باف) در روستاهای ترکمن‌صحرا مطالعۀ موردی: بخش داشلی‌برون شهرستان گنبدکاووس

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

علی اکبر نجفی کانی

دانشیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2026.94017.1572

چکیده

در گذشتۀ نه‌چندان دور فرش دست‌باف به‌عنوان مهم‌ترین و اصیل‌ترین صنایع دستی کشور، از لحاظ ایجاد اشتغال و درآمد در مناطق روستایی و صادرات غیرنفتی جایگاه ویژه‌ای داشت و بخش قابل‌توجهی از تولید ناخالص ملی را تشکیل می‌داد، اما به دلایل مختلف در دو دهۀ اخیر میزان تولید و عرضۀ آن روند نزولی و سیر قهقرایی پیدا کرده است. نوع تحقیق کاربردی و روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و میدانی است. پایایی ابزار تحقیق نیز با استفاده از ضریب آلفای کرون‌باخ برای مؤلفه‌های مورد بررسی تحقیق برابر با 72/0 به‌دست آمده است. روایی تحقیق یا اعتبار پرسش‌نامه نیز با اعتبار صوری (با استفاده از نظرات متخصصان و کارشناسان) حاصل شده است. جامعۀ آماری تحقیق حاضر سرپرستان خانوار 6 روستا در بخش داشلی‌برون است که برابر با 5804 نفر جمعیت دارند. جهت انتخاب نمونه‌های تحقیق از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده استفاده شد و به‌منظور تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران بهره گرفته شده است که تعداد 360 نفر به‌عنوان جامعۀ نمونه انتخاب شدند. داده‌های مستخرج از پرسش‌نامه با بهره‌گیری از نرم‌افزارSpss و Smart pls و با استفاده از مدل معادلات ساختاری مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که تمام شاخص‌ها، مقادیری بالاتر از حد قابل‌قبول را کسب کردند و تناسب شاخص‌های مدل، حاکی از مناسب بودن مدل اندازه‌گیری در پژوهش حاضر است. با توجه به بارعاملی هر یک از شاخص‌های بررسی شده، به‌ترتیب موانع زیرساختی و اقتصادی به‌عنوان مهم‌ترین موانع در کسب‌وکار خانگی به‌ویژه تولید فرش دست‌باف تا سطح اطمینان 99 درصد محسوب می‌شوند و ضریب تعیین هر یک از شاخص‌ها نیز نشان‌دهندۀ میزان اعتبار و اهمیت آنها است. در مقابل موانع اجتماعی و فرهنگی کمترین بارعاملی را به خود اختصاص دادند.
 

کلیدواژه‌ها

کسب‌وکار خانگی

موانع تولید

فرش دست‌باف

ترکمن‌صحرا

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. آدینه‌فر، ا ؛ مهرابی، ع ؛ و محمودی، ا. (1402). ارائۀ مدل عوامل مؤثر برصادرات فرش دستباف از دیدگاه قابلیت‌های پویا و قابلیت‌‌های بازاریابی با تأکید بر نگرش مشتریان هدف. فصلنامۀ مطالعات رفتار مصرف‌کننده، 10(1)، 239-214.
2. احدی، پ؛ و صابریان، ف. (1400). مطالعۀ تطبیقی تأثیر استفاده از بازاریابی محتوایی در شبکه‌های اجتماعی و بازاریابی سنتی بر رفتار مصرف‌کننده (مورد مطالعه: بیمه‌های زندگی). فصلنامۀ مطالعات رفتار مصرف‌کننده، 8(2)، 215-200.
3. امیری‌سردری، ز؛ یعقوبی، ن؛ و تباوار، ع. (1401). تأثیر بازاریابی محتوایی بر تقاضای فرش دستباف ایرانی با استفاده از تکنیک تحلیل داده بنیاد. مطالعات رفتار مصرف‌کننده، 9(1)،181-158.
4. باشکوه، م؛ و حق‌وردی‌زاده دهلیق، ا. ( 1400). نگاهی به ساختار بازار جهانی فرش و برخی اشارات سیاست‌گذاری. بررسی‌های بازرگانی، 19(1)، 26-1.
5. حجتی‌زاده، ف؛ زکریایی‌کرمانی، ا؛ باباجمالی، ف؛ و عطارزاده‌جوزدانی، م. (1403). شناسایی و معرفی ظرفیت‌ها و قابلیت‌های دیپلماسی فرهنگی فرش دست‌باف ایران. پژوهشنامۀ فرهنگستان هنر، 26(4)ف 77-53.
6. داوری، ع؛ رمضان‌پور نرگسی، ق؛ افراسیابی، ر؛ و داوری، ع. (1397). تأثیر سیاست­های کارآفرینی و محیط کسب‌وکار بر توسعۀ کارآفرینی. نشریۀ توسعۀ کارآفرینی، 11(2)، 338-321.
7. زارع، م. ( 1399). ارائۀ الگوی توسعۀ صادرات فرش ایران در دورۀ پسابرجام. رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری، 4(14)، 161-135.
8. زرندیان، ن. (1403). شناسایی شبکۀ مضامین اشتغال زنان در صنایع دستی روستایی. فصلنامۀ پژوهش‌های روستایی، 15(4)، 153-139.
9. سلطانی، ز؛ گودرزی، م؛ و جعفری، م. (1403). بررسی و تحلیل اثرات آموزش‌های فنی و حرفه‌ای بر توسعۀ اشتغال زنان روستایی. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 22(4)، 378-345.
10. شایان، ح؛ کاتبی، م؛ صادقلو، ط؛ و بوزرجمهری، خ. (1403). تحلیل فضایی تحقق‌پذیری طرح ساماندهی فضاها و مراکز روستایی شهرستان مشهد و اثرات آن. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 22(1)،
    26-1.
11. غلامی، ز. (1404). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر صادرات فرش‌های دستباف با استفاده از روش‌های دلفی و AHP. فصلنامۀ رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت وحسابداری، 97(2)، 646-639.
12. غلامی، ی؛ استگلدی، م؛ و چمنی، ع. (1403). بهینه‌سازی آمایش سرزمین با در نظر گرفتن اولویت‌های برنامه‌ریزی، استان گلستان. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 22(4)، 315-289.
13. کریمی، ر؛ صحنه، ب؛ و نجفی‌کانی، ع.ا. (1400). نقش بازاریابی الکترونیکی بر بهبود سرمایه‌های معیشت پایدار خانوارهای روستایی شهرستان گرگان. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 37(2)، 35-1.
14. لقمان استرکی، س؛ و مجیبیان، ف. (1401). تحلیل گزینه‌های سیاستی برای توسعۀ‌ صادرات فرش دستباف ایران با رویکرد پویایی سیستم. فصلنامۀ سیاست‌نامه علم و فناوری، 39(2)، 39-5.
15. محمدی استادکلایه، ا؛ بیات، ن؛ خراسانی، م؛ و نیک‌روش، ر. (1395). شناخت و تحلیل عامل مؤثر بر رکود صنعت قالیبافی در نواحی روستایی از دیدگاه قالیبان شهرستان گنبد کاووس. فصلنامۀ گلجام، 30(3)، 69-55.
16. محمدی استادکلایه، ا؛ و بیات، ن. (1395). شناخت و تحلیل عوامل مؤثر بر رکود صنعت قالی‌بافی در نواحی روستایی با استفاده از روش کیو (مورد مطالعه: شهرستان گنبدکاووس). فصلنامۀ پژوهش‌های روستایی، 30(3)، 405-395.
17. محبوبی، م؛ و آورند، آ. (1395). بازدارنده‌های کسب‌وکارهای تولید فرش دستباف ترکمن در شهرستان گنبدکاووس. فصلنامۀ راهبردهای کارآفرینی در کشاورزی، 6(3)، 23-16.
18. میکانیکی، ج. (1403). تحلیل اثرات حکمروایی خوب بر زیست‌پذیری روستاها: مورد مطالعه شهرستان درمیان. فصلنامۀ روستا و توسعه، 27(2)، 212-193.
19. محمدی، ف؛ کلاته‌سیفری، م؛ رضوی، س م ح؛ و فارسیجانی، ح. (1400). شناسایی و سطح‌بندی قابلیت‌های عملکرد صادراتی با رویکرد کلاس جهانی با تأکید بر راهبردهای صادرات تولیدات ورزشی. مدیریت و توسعۀ ورزش،10(3)، 188-164.
20. ملایی، م. (1400). بررسی وضعیت و سیر تحول تولید و تجارت فرش در آذربایجان در دورۀ قاجار. فصلنامۀ تاریخ اسلام و ایران، 139(1)، 144-119.
21. نجفی­کانی، ع.ا. (1400). واکاوی موانع گسترش کشت هیدروپونیک در توسعة اقتصادی روستایی، (مطالعه موردی، شهرستان گرگان)، فصلنامة پژوهش­های روستایی، 12(4)، 847-833.
22. نجفی‌کانی، ع.ا؛ صحنه، ب؛ درخشان‌فرد، م .(1403)، نقش مزارع پرورش میگو در توانمندسازی و توسعه اقتصادی روستاهای ساحل شرقی دریای خزر، (مطالعه موردی، روستاهای شهرستان گمیشان)، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری و منطقه‌ای، 14(52)، 150-123.
23. نجفی‌کانی، ع.ا. (1398). چالش‌ها و تنگناهای توسعۀ اقتصادی در نواحی روستایی، (مطالعه موردی: روستاهای بخش داشلی‌برون شهرستان گنبد کاووس). فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 29(3)، 168-151.
24. ورمزیاری، ح؛ رازانی، ب؛ و مرادی، م. (1397). واکاوی چالش‌ها و راهکارهای توسعۀ صنعت فرش دست‌باف روستایی ایران. دوفصلنامۀ فرش ایران، 33(1)، 91-83.

 

25. Alam, M. (2022). Economic Effects of Covid-19 on the Indian Carpet Industry. TEXTILE, 20(3), 331-341.
26. Bogers, M., Chesbrough, H., Heaton, S., & Teece, D. J. (2019). Strategic management of open innovation: A dynamic capabilities perspective. California Management Review, 62(1), 77-94.
27. Baltes, L. P. (2015). Content marketing-the fundamental tool of digital marketing. Bulletin of the Transylvania University of Brasov. Economic Sciences. Series V, 8(2), 1-
28. Hong, J., Zhang, Y., & Ding, M. (2018). Sustainable supply chain management practices, supply chain dynamic capabilities, and enterprise performance. Journal of cleaner production, 172(3), 3508-3519.
29. Kurtmollaiev, S. (2020). Dynamic capabilities and where to find them. Journal of Management Inquiry, 29(1), 3-16.
30. Magistretti, S., Ardito, L., & Messeni Petruzzelli, A. (2021). Framing the microfoundations of design thinking as a dynamic capability for innovation: Reconciling theory and practice. Journal of Product Innovation Management, 38(6), 645-667.
31. Mikalef, P., Boura, M., Lekakos, G., & Krogstie, J. (2019). Big data analytics capabilities and innovation: the mediating role of dynamic capabilities and moderating effect of the environment. British Journal of Management, 30(2), 272-298.
32. Mu, J., Bao, Y., Sekhon, T., Qi, J., & Love, E. (2018). Outside-in marketing capability and firm performance. Industrial Marketing Management, 75, 37-54.
33. Pektas, S. Y., & Hassan, A. (2020). The effect of digital content marketing on tourists’ purchase intention. Journal of Tourism ology, 6(1), 79-98.
34. Yang, Z., Jiang, Y., & Xie, E. (2019). Buyer-supplier relational strength and buying firm's marketing capability: An outside-in perspective. Industrial Marketing Management, 82, 27-37.
35. Bu, Y., Parkinson, J., & Thaichon, P. (2021). Digital content marketing as a catalyst for EWOM in food tourism. Australasian Marketing Journal, 29(2), 142-154.
36. Islam, R. T. (2021). A Comparative Analysis of Export from handicraft and Handloom Sector of Jammu and Kashmir. Eurasian Journal of Research, Development and Innovation, 1(1), 9-16.