جغرافیاوتوسعه ناحیه ای

تشابهات و افتراق‌های زیارت و گردشگری مذهبی به روش فراترکیب

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

علی اکبر عنّابستانی 1
نرگس دزیانی 2

1 استاد گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران

2 کارشناسی‌ارشد رشتۀ طبیعت‌گردی، دانشگاه شهیدبهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.93392.1557
چکیده
از چالش‌های مدیریت شهرهایی در ایران که حرم ائمه معصومین علیه السلام یا امام‌زادگان در آن جای گرفته این است که این شهرها زیارتی معرفی شوند یا گردشگری مذهبی! به مسافران آن واژه زائر اطلاق شود یا گردشگر مذهبی! دلیل چنین بحثی این است که مفاهیم زیارت و گردشگری مذهبی به درستی تعریف نشده و ویژگی های آن به روشنی مشخص نشده یا بین تعاریف موجود تضاد وجود دارد. قائل به دوگانگی بین زیارت و گردشگری مذهبی به این دلیل است که برگزیدن هر کدام منجر به ایجاد تضاد در نحوه مدیریت و چگونگی اداره این شهرها می‌شود. بروز این چالش به خاطر تعاریف مبهم از زیارت و گردشگری مذهبی است. در این مقاله ابتدا مروری داریم بر اینکه اصطلاح گردشگری مذهبی در غرب برای پاسخ به کدام نیاز خلق شده است. روش فراترکیب یک روش تحقیق کیفی است که روی نتایج متناقضی که درباره یک موضوع از پژوهش‌های پیشین حاصل شده تحلیل و تفسیر انجام داده تا انسجام و درک جدیدی از آنها بدست آید. در این روش برای دست یافتن به ایده‌ای جدید، نتایج پژوهش‌های گوناگونی که قبلا انجام شده بصورت نظام‌مند و یکپارچه بررسی شده سپس بصورت نو صورت بندی می‌شوند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد برای دو مفهوم زیارت و گردشگری مذهبی 8 ویژگی قابل تصور است که عبارتند از مقصد سفر، انگیزۀ مسافر، هویت مسافر، نوع سفر، برخورد جامعۀ میزبان، تأثیرات سفر، ارتباط ذات سفر با گردش و تفریح و نحوۀ مدیریت. این ویژگی‌ها مصادیق متفاوتی را برای زیارت و گردشگری مذهبی نشان می‌دهد که باعث تشابه و تمایز آن دو می‌شود. سؤال پژوهش به‌طور جداگانه برای منابع فارسی و انگلیسی پاسخ داده شد.  
 

کلیدواژه‌ها

گردشگری
زیارت
گردشگری مذهبی
فراترکیب
موضوعات
  1. آقاجانی، م؛ و فراهانی‌فرد، س. (1394). گردشگری مذهبی و عوامل مؤثر بر آن (مطالعه موردی ایران). سیاست‌های راهبردی و کلان، 3(9)، 66-43. https://www.jmsp.ir/article_10306.html

SID. https://sid.ir/paper/244246/fa

  1. آقازاده, ه؛ حیدری، ع؛ ضرغام‌بروجنی، ح؛ و شالبافیان، ع. (1395). ارائۀ چارچوبی برای ایجاد ائتلاف در کسب ‌وکارهای گردشگری با رویکرد فراترکیب. گردشگری و توسعه، 5(3)، 24-1. https://www.itsairanj.ir/article_46099.html
  2. ابراهیم‌زاده، ع؛ کاظمی‌زاد، ش؛ و اسکندری‌ثانی، م. (1390). برنامه‌ریزی استراتژیک توسعۀ گردشگری، با تأکید بر گردشگری مذهبی (مطالعه موردی: شهر قم). پژوهش‌های جغرافیای انسانی (پژوهش‌های جغرافیایی)، 43(76)، 141-115. https://sid.ir/paper/138932/fa
  3. اجتهدنژادکاشانی، س؛ و قوامی، ن. (1391). دوگانۀ زائر سیاح در تجربۀ زیسته سه نسل: مورد مطالعه: کارکنان دانشگاه شهیدبهشتی. مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، 6(3و4)، 26-5.https://civilica.com/doc/1658707
  4. احمدی‌شاپورآبادی، م؛ و سبزآبادی، ا. (1390). تحلیلی بر ظرفیت‌های توسعۀ گردشگری مذهبی فرهنگی کلان‌شهر قم. مطالعات ملی، 12(2 (46))، 112-83.

SID. https://sid.ir/paper/461030/fa

  1. ایازی، س.ع.ن. (1400). بایسته‌های ادب حضور در زیارت با رویکرد مبتنی بر نظریۀ زمینه‌ای (مطالعه موردی حرم رضوی). پژوهشنامۀ حج و زیارت، 6(2)، 190-159.

https://journal.hzrc.ac.ir/article_242816.html

  1. باقری، م؛ مباشری، ع؛ معاون، ز؛ و شکاری، ف. (1400). فراترکیب عوامل مؤثر بر توسعۀ گردشگری مذهبی. پژوهشنامۀ حج و زیارت، 6(1)،201-164.https://civilica.com/doc/1983
  2. پاپلی‌یزدی، م.ح؛ و سقایی، م. (1393). گردشگری (ماهیت و مفاهیم). تهران: سمت.
  3. تارنمای پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی مشهد. (1396). یادداشتی دربارۀ مفهوم زیارت و گردشگری. https://www.itor.ir/?id=7360
  4. تارنمای خبرگزاری جماران. (1396). معاون استاندار خراسان رضوی: زیارت گردشگری مذهبی نیست. بخش-خراسان-رضوی-201/756122-معاون-استاندار-خراسان-رضوی-زیارت-گردشگری-مذهبی-نیست. https://www.jamaran.new
  5. تارنمای خبرگزاری رضوی. (1397). زیارت و گردشگری؛ از ابهام مفهومی تا آشفتگی سیاستگذاری. /زیارت-گردشگری-ابهام-مفهومی-آشفتگی-سیاستگذاری. https://www.razavi.news/fa/note/38697
  6. تارنمای خبرگزاری ایرنا. (1403). استاد دانشگاه: گردشگری مذهبی فراتر از وابستگی به اوقات فراغت است. استاد-دانشگاه-گردشگری-مذهبی-فراتر-از-وابستگی-به-اوقات-فراغت https://www.irna.ir/news/85493258/
  7. جهانیان، م. (1401). تبیین اثرات گردشگری مذهبی بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی شهرستان ری. مجلۀ گردشگری و فرهنگ، 3(8)، 62-55. https://civilica.com/doc/1441078
  8. چاره‌ئی، ن؛ اعظمی، ه؛ و بیزه، ع.ا. (1398). نقش گردشگری مذهبی در ایجاد همگرایی، پیوند و ارتقاء روابط فرهنگی کشورهای اسلامی (مطالعه موردی: مشهد مقدس). چهارمین کنگرۀ بین‌المللی توسعۀ کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران. تبریز، https://civilica.com/doc/972457
  9. حسن‌آبادی، ا. (1385). نگاهی کوتاه به تاریخچۀ تشکیلات اداری اماکن متبرکه (همراه با معرفی نظامنامه اماکن متبرکه در سال ۱۲۹۶). مجلۀ مشکوه، 25(1)، 119- 101.

.https://civilica.com/doc/1370068

  1. حسین‌زاده، م؛ و رادمنش، ب. (1401). واکاوی نسبت زیارت و گردشگری با رویکرد کل­نگر برمبنای روایت سفرنامه‌ها. گردشگری فرهنگ، 3(8)، 36 - 29 .
  2. دری، ص؛ دری، س؛ و رفیعی، ف. (1395). بازتاب‌پذیری در تحقیقات کیفی. تحقیقات کیفی در علوم سلامت، 5(2)، 210-202. https://sid.ir/paper/215585/fa
  3. راج، ر؛ و گریفین، ک. (1398). گردشگری دینی و مدیریت زیارت چشم‌انداز بین‌المللی. (ن. ‌رضوی‌زاده؛ ا. فلاح‌کن، ترجمه). مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
  4. سقایی، م؛ و طباطبایی، م. (1391). خوانش فراراهبردی متن فضایی زیارت و گردشگری در شهر مشهد (با تأکید بر مدیریت شهری). چهارمین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری. مشهد.

 https://civilica.com/doc/164825

  1. شکاری، ف. (1402). ارائۀ چارچوب مفهومی چندوجهی برای تجربۀ گردشگران مذهبی: مرور نظام‌مند. فصلنامۀ مطالعات مدیریت گردشگری، 18(63)، 148-105.

 doi: 10.22054/tms.2023.74621.2848

  1. طالبی، ا؛ و براق‌علی‌پور، ا. (1394). گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا (ع). فصلنامۀ علوم اجتماعی، 22(69)، 106-75.

 doi: 10.22054/qjss.2015.1737

  1. فیروزجائیان‌گلوگاه، ع.‌ا.؛ یوسفی، ن؛ و میرمحمدتبار، س.ا. (1393). تحلیل کارکردی گردشگری مذهبی در ایران (فراتحلیلی از تحقیقات موجود). برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 3(8)، 165-143. https://tourismpd.journals.umz.ac.ir/article_667.html
  2. قنبری‌برزیان، ع. (1396). تبیین ذائقۀ گردشگری مذهبی در جامعۀ ایران با تأکید بر جوانان؛ موانع و چالش‌ها. برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 6(21)، 135-116. doi: 10.22080/jtpd.2017.1531
  3. عنابستانی، ع.ا؛ و محمودی، ح. (1395). بررسی تأثیر گردشگری مذهبی بر ارتقاء کیفیت زندگی روستاییان (مطالعه موردی: حوزۀ نفوذ گردشگاهی شهر مشهد. برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 5(18)، 118-97. https://tourismpd.journals.umz.ac.ir/article_1376.html
  4. کرمانی، م؛ اصغرپورماسوله، ا.ر؛ و واعظ‌موسوی، م.م. (1398). گونه‎شناسی کیفی سبک‎های زیارتی جوانان در شهر مشهد. دوفصلنامۀ مطالعات اجتماعی گردشگری، 7(13)، 52-25.

 https://civilica.com/doc/1882938   

  1. لولویی، ک؛ شفیعا، س؛ فیروزی، غ؛ و غلامی، ف.ز. (1396). گردشگری مذهبی، گردشگری معنوی یا گردشگری و معنویت : بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌ها از طریق تحلیل محتوا. دهمین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد و مدیریت، رشت.

 https://www.researchgate.net/publication/317328864

  1. مشکینی، ا؛ و اعظم‌نبوی، م. (1394). ارزیابی نقش گردشگری مذهبی در توسعۀ مراکز تجاری-تفریحی (مطالعه موردی: مرکز تجاری-تفریحی الماس شرق مشهد). اولین کنفرانس تخصصی معماری و شهرسازی ایران، شیراز. https://civilica.com/doc/411032
  2. ملازم‌الحسینی، م.ک؛ رجوعی، م؛ و مرادی، م. (1396). تأثیر توسعۀ اماکن گردشگری بر رضایت‌مندی گردشگران مذهبی (مطالعه موردی: کلانشهر مشهد). مطالعات مدیریت گردشگری، 12(39) 142-123. https://doi.org/10.22054/tms.2017.14085.1391
  3. معین، م. (1360). فرهنگ فارسی. جلد سوم. تهران: انتشارت امیرکبیر.
  4. مومنی، م؛ صرافی، م؛ و قاسمی‌خوزانی، م. (1387). ساختار و کارکرد گردشگری مذهبی - فرهنگی و ضرورت مدیریت یکپارچه در کلان‌شهر مشهد. جغرافیا و توسعه، 6(پیاپی 11)، 38-13. https://doi.org/10.22111/gdij.2008.1255
  5. نودهی، ف؛ بهروان، ح؛ یوسفی، ع؛ و محمدپور، ا. (1394). فراسوی دوگانۀ زائرـ گردشگر، گونه‌شناسی تجربه سفر زائران مرقد منور امام رضا (ع). راهبرد اجتماعی فرهنگی، 4(15)، 193-217. https://sid.ir/paper/243568/fa
  6. نیکنام، ک. (1393). مقایسۀ دومفهوم گردشگر و زائر. نشریۀ منظر، 6(29)، 51-46.

 ،https://civilica.com/doc/487934

  1. نهاوندی، م؛ و نعمتی، س.ف. (1389). تهدیدها و فرصت‌های گردشگری زیارت در ایران. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 6(20)، 172-145. https://sid.ir/paper/118165/fa.
  2. ویسی، ه. (1396). بررسی سیاست‌گذاری صنعت گردشگری در قوانین بالادستی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 7(25)، 112-93.

https://sspp.iranjournals.ir/article_29728.html

  1. همایون، م.ه. (1391). جهانگردی ارتباط میان فرهنگی: مطالعه تطبیقی الگوی غربی و معاصر و الگوی اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(علیه­السلام).
  2. Carbone, F., Corinto, G. L., & Malek, A. (2016). New trends of pilgrimage: Religion and tourism, authenticity and innovation, development and intercultural dialogue: Notes from the diary of a pilgrim of Santiago. Aims Geosciences, 2, 152-165. https://www.researchgate.net/publication/304623978
  3. Cohen, E. (1972). Toward a sociology of international tourism. Social research, 39, 164-182. https://www.jstor.org/stable/40970087
  4. Cohen, E. (1984). The Sociology of Tourism: Approaches, Issues, and Findings. Annual Review of Sociology, 10, 373–392. http://www.jstor.org/stable/2083181
  5. Collins-Kreiner, N., & Kliot, N. (2000). Pilgrimage tourism in the Holy Land: The behavioural characteristics of Christian pilgrims. GeoJournal, 50, 55-67. https://doi.org/10.1023/A:1007154929681
  6. Collins-Kreiner, N. (2010). The geography of pilgrimage and tourism: Transformations and implications for applied geography. Applied geography, 30(1), 153-164. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2009.02.001
  7. Collins-Kreiner, N. (2018). Pilgrimage-tourism: Common themes in different religions. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 6(1), 3. https://arrow.tudublin.ie/ijrtp/vol6/iss1/3/
  8. Collins-Kreiner, N. (2020). Pilgrimage tourism-past, present and future rejuvenation: a perspective article. Tourism review, 75(1), 145-148.

https://doi.org/10.1108/TR-04-2019-0130

  1. Drule, A. M., Chiş, A., Băcilă, M. F., & Ciornea, R. (2012). A new perspective of non-religious motivations of visitors to sacred sites: evidence from Romania. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 62, 431-435.

https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.09.070

  1. Durán-Sánchez, A., Álvarez-García, J., del Río-Rama, M. D. L. C., & Oliveira, C. (2018). Religious tourism and pilgrimage: Bibliometric overview. Religions, 9(9), 1-15. https://doi.org/10.3390/rel9090249
  2. Erwin, E. J., Brotherson, M. J., & Summers, J. A. (2011). Understanding qualitative metasynthesis: Issues and opportunities in early childhood intervention research. Journal of Early Intervention, 33(3), 186–200.

https://doi.org/10.1177/1053815111425493 .

  1. International Union of Official Travel Organisations. (1963). Definition of “tourist” or “temporary visitor”:Report prepared for the United Nations Conference on International Travel and Tourism (Rome, August-September 1963). (1963, June 12). (Symbol E/CONF.47/12). United Nations.

https://digitallibrary.un.org/record/1484980 .

  1. Griffin, K. (2015). The globalization of pilgrimage tourism? Some thoughts from Ireland. In R. Raj & K. A. Griffin (Eds.). Religious tourism and pilgrimage management: An international perspective (2nd ed., pp. 57–78). CABI. https://doi.org/10.1079/9781780645230.0057.
  2. Jafari, J., & Scott, N. (2014). Muslim world and its tourisms. Annals of Tourism Research, 44, 1-19. https://doi.org/10.1016/j.annals.2013.08.011
  3. Jongmeewasin, S. (2016). Religious tourism, pilgrimage and cultural tourism. In Proceedings of the 6th National and International Graduate Study Conference: Creative Multi-Disciplinary Studies for Sustainable Development & the 1st National and International Conference on Creative Multi-Disciplinary Studies for Sustainable Development (NCMSD & ICMSD 2016) (pp. 394–395). Silpakorn University. (Conference paper / proceedings).

https://www.academia.edu/12252237/Religious_Tourism_Pilgrimage_and_Cultural_Tourism.

  1. Kim, B., Kim, S., & King, B. (2020). Religious tourism studies: evolution, progress, and future prospects. Tourism Recreation Research, 45(2), 185–203. https://doi.org/10.1080/02508281.2019.1664084
  2. Iliev, D. (2020). The evolution of religious tourism: Concept, segmentation and development of new identities. Journal of Hospitality and Tourism Management, 45, 131-140. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2020.07.012
  3. Luz, N. (2020). Pilgrimage and religious tourism in Islam. Annals of Tourism Research, 82, 1-9. https://doi.org/10.1016/j.annals.2020.102915
  4. Margry, P. J. (2008). Secular pilgrimage: A contradiction in terms? In P. J. Margry (Ed.). Shrines and pilgrimage in the modern world: New itineraries into the sacred (pp. 13–46). Amsterdam University Press. https://library.oapen.org/bitstream/id/5a7a3e31-83b7-4659-85be-5d40101f4280/340101.pdf .
  5. Nolan, M. L., & Nolan, S. (1992). Religious sites as tourism attractions in Europe. Annals of tourism research, 19(1), 68-78.

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/016073839290107Z

  1. Olsen, D. H., & Timothy, D. J. (2006). Tourism and religious journeys. In Tourism, religion and spiritual journeys (pp. 1-21). Routledge.

https://www.routledge.com/Tourism-Religion-and-Spiritual-Journeys/Timothy-Olsen/p/book/9780415514095

  1. Ozkan, C. (2013). The convergence or divergence of pilgrimage and tourism in modern China. International Journal of Social Inquiry, 6(2), 118–138.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/164088.

  1. Poria, Y., Butler, R. W., & Airey, D. (2003). Tourism, religion and religiosity: A holy mess. Current Issues in Tourism, 6(4), 340–363.

 https://doi.org/10.1080/13683500308667960 .

  1. Puşcaşu, V. (2015). Religious tourism or pilgrimage. European Journal of Science and Theology, 11(3), 131-142. https://www.ejst.tuiasi.ro/Files/52/13_Puscasu.pdf
  2. Raj, R., & Griffin, K. (2015). Introduction to sacred or secular journeys. In R. Raj & K. A. Griffin (Eds.), Religious tourism and pilgrimage management: An international perspective (2nd ed., pp. 1–15). CABI.

https://doi.org/10.1079/9781780645230.0001 .

  1. Rashid, A. G. (2018). Religious tourism–a review of the literature. Journal of Hospitality and Tourism Insights, 1(2), 150-167. https://doi.org/10.1108/JHTI-10-2017-0007
  2. Sandelowski, M., & Barroso, J. (2006). Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company.

https://books.google.com/books/about/Handbook_for_Synthesizing_Qualitative_Re.html?id=0I6KBQAAQBAJ .

  1. Rinschede, G. (1992). Forms of religious tourism. Annals of tourism Research, 19(1), 51-67. https://doi.org/10.1016/0160-7383(92)90106-Y
  2. Shackleford, P. (2020). A History of the World Tourism Organization. Bingley: Emerald Publishing. https://bookstore.emerald.com/media/preview/9781787697980-23-2.pdf
  3. Shinde, K. A. (2007). Visiting sacred sites in India: Religious tourism or pilgrimage? In R. Raj & N. D. Morpeth (Eds.), Religious tourism and pilgrimage festivals management: An international perspective (1st ed., pp. 184–197). CABI. https://archive.org/details/religioustourism0000unse .
  4. Thorne, S., Jensen, L., Kearney, M. H., Noblit, G., & Sandelowski, M. (2004). Qualitative metasynthesis: reflections on methodological orientation and ideological agenda. Qualitative health research, 14(10), 1342-1365.

 https://doi.org/10.1177/1049732304269888

  1. Vukonić, B. (2006). Sacred places and tourism in the Roman Catholic tradition. In Tourism, religion and spiritual journeys (pp. 237-253). Routledge.
  2. Zamani-Farahani, H., & Henderson, J. (2009). Islamic tourism and managing tourism development in Islamic societies: the cases of Iran and Saudi Arabia. International Journal of Tourism Research, 12, 79-89.

https://doi.org/10.1002/jtr.741

 

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما