Journal of Geography and Regional Development

Similarities and Differences Between Pilgrimage and Religious Tourism: A Meta‑Synthesis Approach

Document Type : Research

Authors

Aliakbar Anabestan 1
Narges Deziani 2

1 Professor, Department of Human Geography and Spatial Planning, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

2 M.A. in Ecotourism, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.93392.1557
Abstract
A major challenge in managing Iranian cities that host the shrines of the Imams (AS) or Imamzadehs is determining whether such cities should be characterized as pilgrimage destinations or as religious tourism destinations—and whether their visitors should be regarded as pilgrims or religious tourists. This debate arises from the fact that the concepts of pilgrimage and religious tourism have not been clearly defined, their characteristics remain insufficiently specified, and contradictions exist among the definitions currently in use. The dichotomy between pilgrimage and religious tourism is important for adopting either perspective leads to divergent approaches in the planning and management of these cities. The emergence of this challenge is rooted in the ambiguous conceptualization of both pilgrimage and religious tourism.  This article first reviews the origins of the term religious tourism in Western literature and the needs it was intended to address. Meta-synthesis is a qualitative research method used to analyze and interpret conflicting findings across previous studies on a particular topic, thereby generating an integrated and novel understanding. Through this method, the results of diverse studies are systematically explored and synthesized to form a new conceptual framework.  The findings indicate that eight attributes can be identified for the concepts of pilgrimage and religious tourism: travel destination, traveler motivation, traveler identity, type of travel, host community attitude, travel impacts, the leisure and recreation inherent to travels, and management approach. These attributes exhibit distinct manifestations in pilgrimage and religious tourism, accounting for both their similarities and differences. The research questions were addressed separately for Persian and English sources. 
 
 
 
 

Keywords

Tourism
Pilgrimage
Religious Tourism
Meta‑Synthesis
Subjects
  1. آقاجانی، م؛ و فراهانی‌فرد، س. (1394). گردشگری مذهبی و عوامل مؤثر بر آن (مطالعه موردی ایران). سیاست‌های راهبردی و کلان، 3(9)، 66-43. https://www.jmsp.ir/article_10306.html

SID. https://sid.ir/paper/244246/fa

  1. آقازاده, ه؛ حیدری، ع؛ ضرغام‌بروجنی، ح؛ و شالبافیان، ع. (1395). ارائۀ چارچوبی برای ایجاد ائتلاف در کسب ‌وکارهای گردشگری با رویکرد فراترکیب. گردشگری و توسعه، 5(3)، 24-1. https://www.itsairanj.ir/article_46099.html
  2. ابراهیم‌زاده، ع؛ کاظمی‌زاد، ش؛ و اسکندری‌ثانی، م. (1390). برنامه‌ریزی استراتژیک توسعۀ گردشگری، با تأکید بر گردشگری مذهبی (مطالعه موردی: شهر قم). پژوهش‌های جغرافیای انسانی (پژوهش‌های جغرافیایی)، 43(76)، 141-115. https://sid.ir/paper/138932/fa
  3. اجتهدنژادکاشانی، س؛ و قوامی، ن. (1391). دوگانۀ زائر سیاح در تجربۀ زیسته سه نسل: مورد مطالعه: کارکنان دانشگاه شهیدبهشتی. مجلۀ مطالعات اجتماعی ایران، 6(3و4)، 26-5.https://civilica.com/doc/1658707
  4. احمدی‌شاپورآبادی، م؛ و سبزآبادی، ا. (1390). تحلیلی بر ظرفیت‌های توسعۀ گردشگری مذهبی فرهنگی کلان‌شهر قم. مطالعات ملی، 12(2 (46))، 112-83.

SID. https://sid.ir/paper/461030/fa

  1. ایازی، س.ع.ن. (1400). بایسته‌های ادب حضور در زیارت با رویکرد مبتنی بر نظریۀ زمینه‌ای (مطالعه موردی حرم رضوی). پژوهشنامۀ حج و زیارت، 6(2)، 190-159.

https://journal.hzrc.ac.ir/article_242816.html

  1. باقری، م؛ مباشری، ع؛ معاون، ز؛ و شکاری، ف. (1400). فراترکیب عوامل مؤثر بر توسعۀ گردشگری مذهبی. پژوهشنامۀ حج و زیارت، 6(1)،201-164.https://civilica.com/doc/1983
  2. پاپلی‌یزدی، م.ح؛ و سقایی، م. (1393). گردشگری (ماهیت و مفاهیم). تهران: سمت.
  3. تارنمای پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی مشهد. (1396). یادداشتی دربارۀ مفهوم زیارت و گردشگری. https://www.itor.ir/?id=7360
  4. تارنمای خبرگزاری جماران. (1396). معاون استاندار خراسان رضوی: زیارت گردشگری مذهبی نیست. بخش-خراسان-رضوی-201/756122-معاون-استاندار-خراسان-رضوی-زیارت-گردشگری-مذهبی-نیست. https://www.jamaran.new
  5. تارنمای خبرگزاری رضوی. (1397). زیارت و گردشگری؛ از ابهام مفهومی تا آشفتگی سیاستگذاری. /زیارت-گردشگری-ابهام-مفهومی-آشفتگی-سیاستگذاری. https://www.razavi.news/fa/note/38697
  6. تارنمای خبرگزاری ایرنا. (1403). استاد دانشگاه: گردشگری مذهبی فراتر از وابستگی به اوقات فراغت است. استاد-دانشگاه-گردشگری-مذهبی-فراتر-از-وابستگی-به-اوقات-فراغت https://www.irna.ir/news/85493258/
  7. جهانیان، م. (1401). تبیین اثرات گردشگری مذهبی بر ابعاد فرهنگی و اجتماعی شهرستان ری. مجلۀ گردشگری و فرهنگ، 3(8)، 62-55. https://civilica.com/doc/1441078
  8. چاره‌ئی، ن؛ اعظمی، ه؛ و بیزه، ع.ا. (1398). نقش گردشگری مذهبی در ایجاد همگرایی، پیوند و ارتقاء روابط فرهنگی کشورهای اسلامی (مطالعه موردی: مشهد مقدس). چهارمین کنگرۀ بین‌المللی توسعۀ کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران. تبریز، https://civilica.com/doc/972457
  9. حسن‌آبادی، ا. (1385). نگاهی کوتاه به تاریخچۀ تشکیلات اداری اماکن متبرکه (همراه با معرفی نظامنامه اماکن متبرکه در سال ۱۲۹۶). مجلۀ مشکوه، 25(1)، 119- 101.

.https://civilica.com/doc/1370068

  1. حسین‌زاده، م؛ و رادمنش، ب. (1401). واکاوی نسبت زیارت و گردشگری با رویکرد کل­نگر برمبنای روایت سفرنامه‌ها. گردشگری فرهنگ، 3(8)، 36 - 29 .
  2. دری، ص؛ دری، س؛ و رفیعی، ف. (1395). بازتاب‌پذیری در تحقیقات کیفی. تحقیقات کیفی در علوم سلامت، 5(2)، 210-202. https://sid.ir/paper/215585/fa
  3. راج، ر؛ و گریفین، ک. (1398). گردشگری دینی و مدیریت زیارت چشم‌انداز بین‌المللی. (ن. ‌رضوی‌زاده؛ ا. فلاح‌کن، ترجمه). مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
  4. سقایی، م؛ و طباطبایی، م. (1391). خوانش فراراهبردی متن فضایی زیارت و گردشگری در شهر مشهد (با تأکید بر مدیریت شهری). چهارمین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری. مشهد.

 https://civilica.com/doc/164825

  1. شکاری، ف. (1402). ارائۀ چارچوب مفهومی چندوجهی برای تجربۀ گردشگران مذهبی: مرور نظام‌مند. فصلنامۀ مطالعات مدیریت گردشگری، 18(63)، 148-105.

 doi: 10.22054/tms.2023.74621.2848

  1. طالبی، ا؛ و براق‌علی‌پور، ا. (1394). گونه‌شناسی زیارت و دینداری زائران معناکاوی کنش زیارت زائران امام رضا (ع). فصلنامۀ علوم اجتماعی، 22(69)، 106-75.

 doi: 10.22054/qjss.2015.1737

  1. فیروزجائیان‌گلوگاه، ع.‌ا.؛ یوسفی، ن؛ و میرمحمدتبار، س.ا. (1393). تحلیل کارکردی گردشگری مذهبی در ایران (فراتحلیلی از تحقیقات موجود). برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 3(8)، 165-143. https://tourismpd.journals.umz.ac.ir/article_667.html
  2. قنبری‌برزیان، ع. (1396). تبیین ذائقۀ گردشگری مذهبی در جامعۀ ایران با تأکید بر جوانان؛ موانع و چالش‌ها. برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 6(21)، 135-116. doi: 10.22080/jtpd.2017.1531
  3. عنابستانی، ع.ا؛ و محمودی، ح. (1395). بررسی تأثیر گردشگری مذهبی بر ارتقاء کیفیت زندگی روستاییان (مطالعه موردی: حوزۀ نفوذ گردشگاهی شهر مشهد. برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، 5(18)، 118-97. https://tourismpd.journals.umz.ac.ir/article_1376.html
  4. کرمانی، م؛ اصغرپورماسوله، ا.ر؛ و واعظ‌موسوی، م.م. (1398). گونه‎شناسی کیفی سبک‎های زیارتی جوانان در شهر مشهد. دوفصلنامۀ مطالعات اجتماعی گردشگری، 7(13)، 52-25.

 https://civilica.com/doc/1882938   

  1. لولویی، ک؛ شفیعا، س؛ فیروزی، غ؛ و غلامی، ف.ز. (1396). گردشگری مذهبی، گردشگری معنوی یا گردشگری و معنویت : بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌ها از طریق تحلیل محتوا. دهمین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد و مدیریت، رشت.

 https://www.researchgate.net/publication/317328864

  1. مشکینی، ا؛ و اعظم‌نبوی، م. (1394). ارزیابی نقش گردشگری مذهبی در توسعۀ مراکز تجاری-تفریحی (مطالعه موردی: مرکز تجاری-تفریحی الماس شرق مشهد). اولین کنفرانس تخصصی معماری و شهرسازی ایران، شیراز. https://civilica.com/doc/411032
  2. ملازم‌الحسینی، م.ک؛ رجوعی، م؛ و مرادی، م. (1396). تأثیر توسعۀ اماکن گردشگری بر رضایت‌مندی گردشگران مذهبی (مطالعه موردی: کلانشهر مشهد). مطالعات مدیریت گردشگری، 12(39) 142-123. https://doi.org/10.22054/tms.2017.14085.1391
  3. معین، م. (1360). فرهنگ فارسی. جلد سوم. تهران: انتشارت امیرکبیر.
  4. مومنی، م؛ صرافی، م؛ و قاسمی‌خوزانی، م. (1387). ساختار و کارکرد گردشگری مذهبی - فرهنگی و ضرورت مدیریت یکپارچه در کلان‌شهر مشهد. جغرافیا و توسعه، 6(پیاپی 11)، 38-13. https://doi.org/10.22111/gdij.2008.1255
  5. نودهی، ف؛ بهروان، ح؛ یوسفی، ع؛ و محمدپور، ا. (1394). فراسوی دوگانۀ زائرـ گردشگر، گونه‌شناسی تجربه سفر زائران مرقد منور امام رضا (ع). راهبرد اجتماعی فرهنگی، 4(15)، 193-217. https://sid.ir/paper/243568/fa
  6. نیکنام، ک. (1393). مقایسۀ دومفهوم گردشگر و زائر. نشریۀ منظر، 6(29)، 51-46.

 ،https://civilica.com/doc/487934

  1. نهاوندی، م؛ و نعمتی، س.ف. (1389). تهدیدها و فرصت‌های گردشگری زیارت در ایران. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 6(20)، 172-145. https://sid.ir/paper/118165/fa.
  2. ویسی، ه. (1396). بررسی سیاست‌گذاری صنعت گردشگری در قوانین بالادستی جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 7(25)، 112-93.

https://sspp.iranjournals.ir/article_29728.html

  1. همایون، م.ه. (1391). جهانگردی ارتباط میان فرهنگی: مطالعه تطبیقی الگوی غربی و معاصر و الگوی اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(علیه­السلام).
  2. Carbone, F., Corinto, G. L., & Malek, A. (2016). New trends of pilgrimage: Religion and tourism, authenticity and innovation, development and intercultural dialogue: Notes from the diary of a pilgrim of Santiago. Aims Geosciences, 2, 152-165. https://www.researchgate.net/publication/304623978
  3. Cohen, E. (1972). Toward a sociology of international tourism. Social research, 39, 164-182. https://www.jstor.org/stable/40970087
  4. Cohen, E. (1984). The Sociology of Tourism: Approaches, Issues, and Findings. Annual Review of Sociology, 10, 373–392. http://www.jstor.org/stable/2083181
  5. Collins-Kreiner, N., & Kliot, N. (2000). Pilgrimage tourism in the Holy Land: The behavioural characteristics of Christian pilgrims. GeoJournal, 50, 55-67. https://doi.org/10.1023/A:1007154929681
  6. Collins-Kreiner, N. (2010). The geography of pilgrimage and tourism: Transformations and implications for applied geography. Applied geography, 30(1), 153-164. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2009.02.001
  7. Collins-Kreiner, N. (2018). Pilgrimage-tourism: Common themes in different religions. International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage, 6(1), 3. https://arrow.tudublin.ie/ijrtp/vol6/iss1/3/
  8. Collins-Kreiner, N. (2020). Pilgrimage tourism-past, present and future rejuvenation: a perspective article. Tourism review, 75(1), 145-148.

https://doi.org/10.1108/TR-04-2019-0130

  1. Drule, A. M., Chiş, A., Băcilă, M. F., & Ciornea, R. (2012). A new perspective of non-religious motivations of visitors to sacred sites: evidence from Romania. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 62, 431-435.

https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.09.070

  1. Durán-Sánchez, A., Álvarez-García, J., del Río-Rama, M. D. L. C., & Oliveira, C. (2018). Religious tourism and pilgrimage: Bibliometric overview. Religions, 9(9), 1-15. https://doi.org/10.3390/rel9090249
  2. Erwin, E. J., Brotherson, M. J., & Summers, J. A. (2011). Understanding qualitative metasynthesis: Issues and opportunities in early childhood intervention research. Journal of Early Intervention, 33(3), 186–200.

https://doi.org/10.1177/1053815111425493 .

  1. International Union of Official Travel Organisations. (1963). Definition of “tourist” or “temporary visitor”:Report prepared for the United Nations Conference on International Travel and Tourism (Rome, August-September 1963). (1963, June 12). (Symbol E/CONF.47/12). United Nations.

https://digitallibrary.un.org/record/1484980 .

  1. Griffin, K. (2015). The globalization of pilgrimage tourism? Some thoughts from Ireland. In R. Raj & K. A. Griffin (Eds.). Religious tourism and pilgrimage management: An international perspective (2nd ed., pp. 57–78). CABI. https://doi.org/10.1079/9781780645230.0057.
  2. Jafari, J., & Scott, N. (2014). Muslim world and its tourisms. Annals of Tourism Research, 44, 1-19. https://doi.org/10.1016/j.annals.2013.08.011
  3. Jongmeewasin, S. (2016). Religious tourism, pilgrimage and cultural tourism. In Proceedings of the 6th National and International Graduate Study Conference: Creative Multi-Disciplinary Studies for Sustainable Development & the 1st National and International Conference on Creative Multi-Disciplinary Studies for Sustainable Development (NCMSD & ICMSD 2016) (pp. 394–395). Silpakorn University. (Conference paper / proceedings).

https://www.academia.edu/12252237/Religious_Tourism_Pilgrimage_and_Cultural_Tourism.

  1. Kim, B., Kim, S., & King, B. (2020). Religious tourism studies: evolution, progress, and future prospects. Tourism Recreation Research, 45(2), 185–203. https://doi.org/10.1080/02508281.2019.1664084
  2. Iliev, D. (2020). The evolution of religious tourism: Concept, segmentation and development of new identities. Journal of Hospitality and Tourism Management, 45, 131-140. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2020.07.012
  3. Luz, N. (2020). Pilgrimage and religious tourism in Islam. Annals of Tourism Research, 82, 1-9. https://doi.org/10.1016/j.annals.2020.102915
  4. Margry, P. J. (2008). Secular pilgrimage: A contradiction in terms? In P. J. Margry (Ed.). Shrines and pilgrimage in the modern world: New itineraries into the sacred (pp. 13–46). Amsterdam University Press. https://library.oapen.org/bitstream/id/5a7a3e31-83b7-4659-85be-5d40101f4280/340101.pdf .
  5. Nolan, M. L., & Nolan, S. (1992). Religious sites as tourism attractions in Europe. Annals of tourism research, 19(1), 68-78.

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/016073839290107Z

  1. Olsen, D. H., & Timothy, D. J. (2006). Tourism and religious journeys. In Tourism, religion and spiritual journeys (pp. 1-21). Routledge.

https://www.routledge.com/Tourism-Religion-and-Spiritual-Journeys/Timothy-Olsen/p/book/9780415514095

  1. Ozkan, C. (2013). The convergence or divergence of pilgrimage and tourism in modern China. International Journal of Social Inquiry, 6(2), 118–138.

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/164088.

  1. Poria, Y., Butler, R. W., & Airey, D. (2003). Tourism, religion and religiosity: A holy mess. Current Issues in Tourism, 6(4), 340–363.

 https://doi.org/10.1080/13683500308667960 .

  1. Puşcaşu, V. (2015). Religious tourism or pilgrimage. European Journal of Science and Theology, 11(3), 131-142. https://www.ejst.tuiasi.ro/Files/52/13_Puscasu.pdf
  2. Raj, R., & Griffin, K. (2015). Introduction to sacred or secular journeys. In R. Raj & K. A. Griffin (Eds.), Religious tourism and pilgrimage management: An international perspective (2nd ed., pp. 1–15). CABI.

https://doi.org/10.1079/9781780645230.0001 .

  1. Rashid, A. G. (2018). Religious tourism–a review of the literature. Journal of Hospitality and Tourism Insights, 1(2), 150-167. https://doi.org/10.1108/JHTI-10-2017-0007
  2. Sandelowski, M., & Barroso, J. (2006). Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company.

https://books.google.com/books/about/Handbook_for_Synthesizing_Qualitative_Re.html?id=0I6KBQAAQBAJ .

  1. Rinschede, G. (1992). Forms of religious tourism. Annals of tourism Research, 19(1), 51-67. https://doi.org/10.1016/0160-7383(92)90106-Y
  2. Shackleford, P. (2020). A History of the World Tourism Organization. Bingley: Emerald Publishing. https://bookstore.emerald.com/media/preview/9781787697980-23-2.pdf
  3. Shinde, K. A. (2007). Visiting sacred sites in India: Religious tourism or pilgrimage? In R. Raj & N. D. Morpeth (Eds.), Religious tourism and pilgrimage festivals management: An international perspective (1st ed., pp. 184–197). CABI. https://archive.org/details/religioustourism0000unse .
  4. Thorne, S., Jensen, L., Kearney, M. H., Noblit, G., & Sandelowski, M. (2004). Qualitative metasynthesis: reflections on methodological orientation and ideological agenda. Qualitative health research, 14(10), 1342-1365.

 https://doi.org/10.1177/1049732304269888

  1. Vukonić, B. (2006). Sacred places and tourism in the Roman Catholic tradition. In Tourism, religion and spiritual journeys (pp. 237-253). Routledge.
  2. Zamani-Farahani, H., & Henderson, J. (2009). Islamic tourism and managing tourism development in Islamic societies: the cases of Iran and Saudi Arabia. International Journal of Tourism Research, 12, 79-89.

https://doi.org/10.1002/jtr.741

 

Send comment about this article
Enter Name.
Enter a valid email address.
Enter a vaid affiliation.
Enter comments (At leaset 10 words)
CAPTCHA Image
Enter Security Code Correctly.

Home

Submit Manuscript

Contact Us