تحلیل و تعیین سطوح زیستپذیری (مطالعه موردی محلات شهر بروجن)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

هادی فروزان بروجنی ¹

عباس ملک حسینی ²

سید حسن حجازی ³

واچیک هایراپطیان ³

رامین ارفع نیا ³

¹ دانشجوی دکتری، جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

² استاد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد ملایر، دانشگاه آزاد اسلامی، ملایر، ایران

³ استادیار گروه زمین شناسی، واحد اصفهان (خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.96467.1608

چکیده

زیست‌پذیری شهری امروزه به‌دلیل رشد بی‌رویۀ شهرها، آلودگی و افزایش فشار بر منابع طبیعی، نقشی حیاتی دارد. شهر زیست‌پذیر با فراهم کردن هوای پاک، فضاهای سبز، حمل‌ونقل کارآمد و مسکن مناسب، کیفیت زندگی شهروندان را بهبود می‌بخشد و سلامت جسمی و روانی آنان را تضمین می‌کند. همچنین چنین شهری با کاهش نابرابری‌های اجتماعی و افزایش تعاملات انسانی، پایداری فرهنگی و اقتصادی جامعه شهری را در برابر بحران‌هایی مانند تغییرات اقلیمی و همه‌گیری‌ها تقویت می‌نماید. بروجن به‌عنوان شهری با آب‌وهوای سرد و کوهستانی و منابع آبی محدود، نیازمند رویکردهای زیست‌پذیر برای حفظ محیط زیست و بهبود کیفیت زندگی شهروندان است. این پژوهش با هدف تحلیل و تعیین سطوح زیست‌پذیری محلات شهر بروجن و شناسایی چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌رو انجام شده است. روش تحقیق حاضر از نظر هدف، کاربردی-توسعه‌ای و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. جوامع آماری شامل 400 شهروند از طریق فرمول کوکران و 44 کارشناس و متخصصان حوزۀ شهری با روش اشباع نظری تعیین شد و داده‌ها از طریق پرسشنامه و با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده برای شهروندان و گلوله‌برفی هدفمند از کارشناسان و متخصصان حوزۀ شهری گردآوری و با به‌کارگیری تکنیک تحلیل خوشه‌ای و تکنیک SWOT مورد تجزیه‌وتحلیل و اولویت‌بندی قرار گرفت. یافته‌های مهم پژوهش نشان می‌دهد که از بین 12 محلۀ مورد مطالعه، تنها محلۀ الهیه (8.33%) در وضعیت برخوردار قرار دارد، درحالی‌که محلات صادقیه و کاروان (16.66%) در وضعیت محروم تا بسیارمحروم هستند و 9 محلۀ دیگر (75%) در وضعیت متوسطی از نظر شاخص‌های زیست‌پذیری قرار دارند. باتوجه به تحلیل‌های SWOT خبرگان نیز نقاط قوت (میانگین امتیاز 4.04) و فرصت‌ها (میانگین امتیاز 4.0) را قوی‌تر از نقاط ضعف (1.88) و تهدیدها (1.62) ارزیابی کرده‌اند که نشان از پتانسیل بالای شهر برای حرکت به سمت زیست‌پذیری دارد.
 

کلیدواژه‌ها

زیست‌پذیری شهری

محلات شهری

عدالت فضایی

بروجن

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. آروین، م؛ فرهادی‌خواه، ح؛ پوراحد، ا؛ و منیری، ا. (1397). ارزیابی شاخص‌‌‌های زیست‌پذیری شهری بر اساس ادراک ساکنان (نمونه موردی: شهر اهواز). فصلنامۀ دانش شهرسازی، 2(2)، 17- 1.
2. آسیابانی‌پور، الف؛ پناهی، ع؛ و احمدزاده، ح. (1399). تأثیر فاکتورهای زیست‌پذیری شهری بر وضع موجود با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری با روش حداقل مربعات جزئی (مطالعه موردی: مناطق ده‌گانه کلان‌شهر تبریز). فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(73)، 46-23.
3. امانپور، س. (1398). شناخت و تحلیل تفاوت زیست‌پذیری روستا‌‌‌های پیرامون شهری ایذه. مجلۀ علوم و تکنولوژی محیط زیست، 8(21)، 173- 160.
4. امتی، م؛ ذبیحی، ح؛ خطیبی، م؛ و سورمیج، ر. (1401). ارائۀ الگویی جهت ارتقاء زیست‌پذیری در فضاهای عمومی زیرسطحی شهرها. فصلنامۀ جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، 12(42)، 230-207.
5. پیری، ف؛ ملکی، س؛ و عابدی، ز. (1400). شناسایی عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری شهری با رویکرد مدل‌سازی ساختاری تفسیری ISM نمونه موردی: شهر ایلام. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 19 (1)، 87-53.
6. تقوی‌زیروانی، ا؛ نظم‌فر، ح؛ و منصوریان، ح. (1401). ارزیابی و تبیین مؤلفه‌های مؤثر بر زیست‌پذیری شهری مورد مطالعه: شهر ساری. فصلنامۀ مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 9(32)، 163-147.
7. جلیلی، م؛ ساسان‌پور، ف؛ شماعی، ع؛ و فصیحی، ح. (1400). دوگانگی فضایی زیست‌پذیری در منطقه 7 کلان‌شهر تهران. فصلنامۀ جغرافیا، 19(71)، 61-43.
8. حسنی، ک؛ و بهاری‌نژاد، م. (1400). تبیین ارائۀ راهکارهای طراحی فضاهای شهری زیست‌پذیر شاد در راستای ارتقای کیفیت زندگی. فصلنامۀ شهرسازی و معماری هویت محیط، 2(7)، 54-41.
9. حق‌پناه، م؛ تکمیل، ا؛ عبدالله‌زاده، س؛ و علیزاده‌وندچالی، ف. (۱۴۰۴). تحلیل عوامل زیست‌پذیری فضاهای میانی ساختمان‌های بلندمرتبه به‌منظور تحقق توسعۀ پایدار. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، ۹(۴۲)، 90-67.
10. خراسانی، م؛ و رضوانی م. (1392). تحلیل ارتباط زیست‌پذیری روستا‌‌‌های پیرامون شهری با برخورداری خدماتی (مطالعه موردی: شهرستان ورامین). فصلنامۀ برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 3(10)، 16-1.
11. خراسانی، م. (1397). تأملی در مفهوم زیست‌پذیری؛ شناخت، سنجش و رویکردها. دوماهنامۀ پژوهش در هنر و علوم انسانی، 1(2)، 15-9.
12. خزاعی‌نژاد، ف؛ بیگی، س؛ و گلیان‌وثوقی، ع. (1400). ارزیابی نقش میانجی هویت در مفهوم زیست‌پذیری با استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری مطالعه موردی: بخش مرکزی شهر بجنورد. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 8(2)، 159-143.
13. داداش‌پور، ه؛ عزیزی، د؛ و اصغرزاده، پ. (1395). سنجش ظرفیت زیست‌پذیری محله‌های شهری در کلان‌شهر تهران (موارد مطالعاتی: محله‌های هرندی، تختی و کوثر). فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 3(2)، 68-53.
14. راشکی، ا؛ رنجبر، م؛ و استعلاجی، ع. (۱۴۰۴). تحلیل زیست‌پذیری شهر چابهار با تأکید بر رویکرد توسعۀ شهری. مطالعات محیطی هفت حصار، ۷(1)، 52-41.
15. روحی‌پور، ز؛ شبیری، م؛ و لاریجانی، م. (1398). بررسی اثرات تأسیس مدارس طبیعت در زیست‌پذیری شهری با استفاده از تکنیک دلفی، نمونه موردی پارک پردیسان تهران. دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی، پژوهش‌‌‌های بوم‌شناساسی شهری، سال دهم، 1(19)، 150-135.
16. زنگیشه، ک؛ استعلاجی، ع؛ و فلاح‌تبار، ن.(1397). تبیین زیست‌پذیری روستا‌‌‌های منطقه کلان‌شهر تهران (مورد مطالعه: شهرستان ورامین). جغرافیا (فصلنامۀ علمی- پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، دوره جدید، 16(58)، 239- 214.
17. ساسان‌پور، ف؛ تولایی، س؛ و جعفری‌اسدآبادی ،ح. (1393). قابلیت زیست‌پذیری در راستای توسعۀ پایدار شهری (مورد مطالعه: کلان‌شهر تهران. جغرافیا (فصلنامۀ علمی- پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، دوره جدید، 12(42)، 157- 129.
18. سالاری‌مقدم، ز؛ زیاری، ک؛ و حاتمی‌نژاد، ح. (1398). سنجش و ارزیابی زیست‌پذیری محلات شهری مطالعه موردی: منطقه 15 کلان‌شهر تهران. فصلنامۀ شهر پایدار، سال دوم، 3(7)، 58- 41.
19. سلیمانی‌مهرنجانی، م؛ تولایی، س؛ زنگانه، ا؛ و خزاعی‌نژاد، ف. (1395). زیست‌پذیری شهری: مفهوم، اصول، ابعاد و شاخص‌ها. فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 4(1)، 50-27.
20. شمالی، م؛ حاجی‌علی‌زاده، ج؛ حمیدزاده‌خیاوی، س؛ و نظم‌فر، ح. (1400). تحلیل فضایی الگوی زیست‌پذیری کلان‌شهر تبریز. فصلنامۀ شهر پایدار، 4(3)، 81-98.
21. طالشی‌انبوهی، م؛ آقایی‌زاده، م؛ و جعفری‌مهرآبادی، م. (1398). ارزیابی زیست‌پذیری در بافت‌های فرسوده شهری مطالعه موردی: منطقه یک شهر قزوین. مجلۀ شهر پایدار، 2(3)، 78-59.
22. عابدینی، ا؛ و کریمی، ر. (1395). سنجش زیست‌پذیری در شهرها براساس روش F'ANP (مطالعه موردی: نواحی پانزده‌گانه شهر ارومیه). فصلنامۀ محیط‌شناسی، 42(4)، 752-735.
23. علیزاده‌بیرجندی، ا؛ حسینی، ا؛ و رئیسی، ط. (1395). سنجش و سطح‌بندی ظرفیت زیست‌پذیری در نواحی شهر با استفاده از مدل کوپراس (نمونه موردی: شهر بیرجند). فصلنامۀ دانش انتظامی خراسان جنوبی، 5(4)، 57-44.
24. کلانتر، م؛ دانشور، م؛ سیدالحسینی، م؛ و بندرآباد، ع. (۱۴۰۳). بازشناسی ابعاد و مؤلفه‌های زیست‌پذیری شهری با بهره‌گیری از رویکرد فراترکیب. فصلنامۀ چشم‌انداز شهرهای آینده، ۱(۱)، 104-81.
25. لطیفی، غ؛ و مقبول‌اقبالی، م. (1398). تحلیل کیفیت فضاهای عمومی مرکز شهر تهران و پیامدهای آن بر رفاه شهری. فصلنامۀ برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 11(39)، 144-111.
26. مهدیون، ج؛ و شکوهی، ع. (1399). تحلیل شاخص‌های کالبدی – محیطی زیست‌پذیری شهر زنجان با رویکرد آینده‌پژوهی. فصلنامۀ علمی فضای جغرافیایی، 3(71)، 157-136.
27. مهره‌کش، ر؛ صابری، ح؛ مؤمنی، م؛ و اذانی، م. (1398). تبیین عوامل مؤثر بر میزان زیست‌پذیری مناطق شهری (مطالعه موردی: مناطق شهر اصفهان). فصلنامۀ پژوهش‌‌‌های جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، 7(2)، 429-411.
28. موسوی‌نور، ع؛ وارثی، ح؛ و محمد، ج. (1397). کاربرد مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره در سنجش زیست‌پذیری مناطق کلان شهر تهران. فصلنامۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 16(2)، 269-243.
29. وحیدی‌فر، پ؛ رضوانی، ع؛ و نوری‌کرمانی، ع. (1400). ارائۀ مدلی برای تبیین عوامل مؤثر بر دستیابی به شهر زیست‌پذیر. مطالعه موردی: منطقۀ 10 تهران. فصلنامۀ علمی پژوهشی آمایش محیط، 15(56)، 221-201.

 

30. Altrock, U. (2022). Urban livability in socially disadvantaged neighborhoods: The experience of the German program “socially integrative city. Cities, 123, 783-794.
31. Kashef, M. (2016). Urban livability across disciplinary and professional boundaries. Frontiers of Architectural Research, 5(2), 239–253.
32. Mouratidis, K. (2020). Commute satisfaction, neighborhood satisfaction, and housing satisfaction as predictors of subjective well-being and indicators of urban livability. Travel Behaviour and Society, 21, 265–278.
33. Pan, L., Yang, F., Lu, F., Qin, S., Yan, H., & Peng, R. (2020). Multi-Agent Simulation of Safe Livability and Sustainable Development in Cities. Sustainability, 12(5), 2070.
34. Patel, S. K. (2025). Urban vitality versus urban livability: Does vibrancy matter for neighborhood satisfaction and neighborhood happiness? Urban Studies, 62(4), 780–795. https://doi.org/
35. Rodriguez, L. M., & Lee, B. W. (2024). Planning for Urban Livability: Integrating Socio-Spatial Indicators in City-Making. Planning Practice & Research, 39(3), 250–270. https://doi.org/
36. Soroush, Kh., Safavi, S. A., & Mahfoozian, M. (2020). Comparative Survey of Livability in Traditional, New and Periphery Neighborhoods; a Case Study of Haji, Etemadieh and Mazdaghineh Neighborhoods in Hamedan City, Iran. Urban Design Discourse- a Review of Contemporary Literatures and Theories, 1(1), 29-44.
37. Thompson, J. L., & Chen, R. A. (2025). Smart but Unlivable? Rethinking Smart City Rankings Through Livability and Urban Sustainability: A Comparative Perspective Between Athens and Zurich. Sustainability, 17(19), 8901–8915.

https://doi.org/10.3390/su17198901

38. Turrini, T., Dörler, D., Richter, A., Heigl, F., & Bonn, A. (2018). The threefold potential of environmental citizen science – Generating knowledge, creating learning opportunities and enabling civic participation. Biological Conservation, 225, 176–186.
39. Wey, W., & Huang, J. (2018). Urban sustainable transportation planning strategies for livable City's quality of life. Habitat International, 82, 9-27.
40. Xiao, Y., Li, Y., Tang, X., Huang, H., & Wang, R. (2022). Assessing spatial–temporal evolution and key factors of urban livability in arid zone: The case study of the Loess Plateau, China. Ecological Indicators, 140, 1-12.
41. Yassin, H. (2019). Livable city: An approach to pedestrianization through tactical urbanism. Alexandria Engineering Journal, 58(1), 251–259.