تأثیر تغییرات اقلیمی بر ساختار کالبدی، اقتصادی و اجتماعی روستاها مطالعه موردی: دهستان انجیرآب شهرستان گرگان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

فاطمه منوچهری ¹

بی بی کلان پردلی ²

مسعود صفری علی اکبری ³

¹ استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

² مربی گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه زابل، زابل، ایران

³ استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.92697.1542

چکیده

تغییر اقلیم می‌تواند موجب کاهش دارایی، معیشت، بهره‌وری نیروی کار، دسترسی به مسکن، زیرساختها و همچنین تضعیف روابط اجتماعی شود. تغییر اقلیم فراگیرترین عامل تنش‌زایی است که افراد و جوامع روستایی باید با آن مقابله کنند. تغییرات اقلیمی به مثابه تغییر طولانی‌مدت در الگوهای اقلیمی است که مستلزم اتخاذ تدابیر مناسب برای حفظ زندگی سکونتگاه‌های روستایی است. مناطق روستایی به مثابه مکان‌هایی کم‌جمعیت دارای تراکم مسکن کم و دور از مراکز شهری شناخته می‌شوند که عمدتاً با مؤلفه‌هایی همچون تغییر در اشتغال، عوامل اجتماعی - فرهنگی و نگرانی‌ها دربارۀ آیندۀ این مناطق در حال تغییر هستند. همراه شدن این تغییرات با تغییرات اقلیمی چالش‌های پیچیده و جدیدی را برای سکونتگاه‌های روستایی ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر تغییرات اقلیمی بر ساختار کالبدی اقتصادی و اجتماعی روستاها تدوین شده است. پژوهش پیش رو ازنظر نوع تحقیق کاربردی، و از منظر ماهیت توصیفی - تحلیلی است. جامعۀ آماری تحقیق حاضر سرپرستان خانوارهای دهستان انجیرآب شهرستان گرگان است. تعداد نمونه لازم جهت تکمیل پرسشنامه با استفاده از فرمول کوکران 363 نفر به‌عنوان حجم نمونه تعیین شد. نمونه‌گیری به صورت تصادفی طبقه‌ای بوده است. در این پژوهش به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها از آزمون‌های آماری ISDM و رگرسیون خطی ساده در محیط نرم‌افزار spss استفاده شده است. یافته‌های حاصل از این پژوهش نشان داد که ادراک جامعۀ محلی از تغییرات اقلیمی در سطح قوی قرار دارد. همچنین نتایج این پژوهش نشان داد که تغییرات اقلیمی بر روی ساختار کالبدی با ضریب 396/0، اجتماعی با ضریب 756/0 و اقتصادی با ضریب 628/0 تأثیر مثبت و معناداری دارد. از بین متغیرهای گفته شده بیشترین تأثیر تغییرات اقلیمی بر روی ساختار اجتماعی روستا با ضریب تعیین1/57 درصد بوده است.
 

کلیدواژه‌ها

تغییرات اقلیمی

ساختار کالبدی

اجتماعی

اقتصادی

دهستان انجیرآب گرگان

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. جهانگیرپور، د؛ و بخشوده، م. (1399). تأثیر تغییر اقلیم بر مهاجرت روستاییان در ایران: کاربرد رویکرد Panel VAR. پژوهش‌های محیط زیست،11(21)، 133-142.
2. حجی‌زاده، م؛ رمضانی، م؛ و حسین‌شاهی‌بندری، م. (1400). بررسی تأثیرات تغییر اقلیم بر سلامت انسان. شباک، 5(8 (پیاپی 47) )، 51-56.
3. خالدی، ف؛ زرافشانی، ک؛ و شرفی، ع. (1395). تحلیل توان سازگاری کشاورزان گندمکار شهرستان سرپل‌ذهاب در برابر تغییرات اقلیمی. علوم ترویج کشاورزی، 12(2)، 162-184.
4. عزیزابراهیم، م؛ سلیقه، م؛ ناصرزاده، م.ح؛ و علیجانی، ب. (1401). نقش تغییر اقلیم در جابه‌جایی فصول اقلیمی ایران. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی (علوم جغرافیایی)، 22(64 )، 1-16.
5. علی‌بخشی، ح؛ دوراندیش، الف؛ و صبوحی، م. (1403). پیامدهای تغییر اقلیم بر بازار محصولات کشاورزی. اقتصاد کشاورزی (اقتصاد و کشاورزی)، 13(4 )، 55-86.
6. فیروزآبادی، س.الف؛ و خمسه، ز. (1401). مطالعۀ پیامدهای تغییرات اقلیمی در نقاط روستایی شرق استان اصفهان (دهستان‌های بران شمالی و جنوبی). توسعۀ محلی (روستائی-شهری)، 14(2)، 411-426.
7. قربانی، خ؛ بذرافشان د؛  مهرناز،  م.ه؛ و قهرمان، ن. (1395). تأثیرات تغییر اقلیم بر پهنه‌بندی اقلیمی استان گلستان با روش دمارتن گسترش یافته. تحقیقات آب و خاک ایران، 47(2)، 319-332.
8. قلی‌نژاد، م؛ پوراحمد، الف؛ حاتمی‌نژاد، ح؛ و صفرراد، ط. (1401). تحلیل و ارتقای تاب‌آوری شهرهای ساحلی در برابر مخاطرات ناشی از تغییر اقلیم (مطالعه موردی: شهر بابلسر). پژوهش‌های دانش زمین،13(1)، 117-134.
9. Campbell, D. (2023). Environmental change and the livelihood resilience of coffee farmers in Jamaica: A case study of the Cedar Valley farming region. Journal of Rural Studies, 81, 220-234. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2020.10.027
10. Dang, H., Li, E., Nuberg, I., & Bruwer, J. (2024). Understanding farmers’ adaptation intention to climate change: A structural equation modelling study in the Mekong Delta, Vietnam. Environmental Science and Policy, 41, 11–22.
11. Echeverria, V.R.W., & Thornton, T.F. (2019). Using traditional ecological knowledge to understand and adapt to climate and biodiversity change on the Pacific coast of North America. Ambio, 48(12), 1447-1469.
12. Fadairo, O., Williams, P. A., & Nalwanga, F. S. (2019). Perceived livelihood impacts and adaptation of vegetable farmers to climate variability and change in selected sites from Ghana, Uganda and Nigeria. Environment, Development and Sustainability,2(4) 1-19.
13. Ghosh, M., & Ghosal, S. (2021). Climate change vulnerability of rural households in flood-prone areas of Himalayan foothills, West Bengal, India. Environment, Development and Sustainability, 23, 2570-2595.
14. Harvey, C. A., Saborio-Rodríguez, M., Martinez-Rodríguez, M. R., Viguera, B., Chain-Guadarrama, A., Vignola, R., & Alpizar, F. (2018). Climate change impacts and adaptation among smallholder farmers in Central America. Agriculture & Food Security, 7(1), 57-77.
15. Jagnoor, J., Rahman, A., Cullen, P., Chowdhury, F. K., Lukaszyk, C., ul Baset, K., & Ivers, R. (2019). Exploring the impact, response and preparedness to water-related natural disasters in the Barisal division of Bangladesh: a mixed methods study. BMJ open, 9(4), e026459.
16. Kronik, J., & Verner, D. (2020). Indigenous peoples and climate change in Latin America and the Caribbean. Washington: World Bank
17. Long, H., Ma, L., Zhang, Y., & Qu, L. (2022). Multifunctional rural development in China: Pattern, process and mechanism. Habitat International, 121, 102530.
18. Ma, J., Zhang, J., Li, L., Zeng, Z., Sun, J., Zhou, Q. B., & Zhang, Y. (2018). Study on livelihood assets-based spatial differentiation of the income of natural tourism communities. Sustainability, 10(2), 353-373.
19. Manyani, A., Bob, U., Chanza, N., & Mavhura, E. (2019). Governance of rural livelihoods and adaptation to climate variability and change in Zimbabwe: Enhancement considerations in Chadereka Ward 1. Quest Journals Journal of Research in Humanities and Social Science, 7(1), 6-21.
20. Mohammed, K., Batung, E., Kansanga, M., Nyantakyi-Frimpong, H., & Luginaah, I. (2021). Livelihood diversification strategies and resilience to climate change in semi-arid northern Ghana. Climatic Change, 164(3), 1-23.
21. Ngcamu, B. S. (2023). Climate change effects on vulnerable populations in the Global South: a systematic review. Natural Hazards, 118(2), 977-991.
22. Panthi, J., Aryal, S., Dahal, P., Bhandari, P., Krakauer, N. Y., & Pandey, V. P. (2020). Livelihood vulnerability approach to assessing climate change impacts on mixed agro-livestock smallholders around the Gandaki River Basin in Nepal. Regional environmental change, 16(4), 1121-1132.
23. Poelma, T., Bayrak, M. M., Van Nha, D., & Tran, T. A. (2021). Climate change and livelihood resilience capacities in the Mekong Delta: a case study on the transition to rice–shrimp farming in Vietnam’s Kien Giang Province. Climatic Change, 164(1), 1-20.
24. Salman, D., Yassi, A., & Bahsar-Demmallino, E. (2022). Climate change impacts and the rice farmers' responses at irrigated upstream and downstream in Indonesia. Heliyon, 8(12).38-55.
25. Yang, B., Feldman, M. W., & Li, S. (2024). The Status of Family Resilience: Effects of Sustainable Livelihoods in Rural China. Social Indicators Research, 153(3), 1041-1064.