بررسی مؤلفه‌های کالبدی شهری به‌منظور سنجش میزان تاب‌آوری در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: شهر میناب)

نوع مقاله : پژوهشی- مطالعه موردی

نویسندگان

نگار رهسپار ¹

عبدالرسول قنبری ²

مرضیه موغلی ³

¹ دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد لارستان، دانشگاه آزاد اسلامی، لارستان، ایران

² گروه جغرافیا، واحد لارستان،دانشگاه آزاد اسلامی، لارستان، ایران

³ گروه جغرافیا، واحد لارستان، دانشگاه آزاد اسلامی،لارستان، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.92577.1539

چکیده

 مخاطرات طبیعی که جزئی از فرآیند زندگی بشر به شمار می‌روند و هرروزه بر تعداد و تنوع آن‌ها افزوده می‌شود، به‌عنوان چالشی اساسی در جهت نیل به توسعۀ پایدار جوامع انسانی مطرح هستند؛ ازاین‌رو توجه به موضوع مخاطرات طبیعی باید به یکی از اولویت‌های برنامه‌ریزی شهری مبدل گردد . در این راستا دیدگاه از تمرکز بر روی صرفاً کاهش آسیب‌پذیری، به افزایش تاب‌‌آوری در مقابل سوانح تغییر پیداکرده است؛ به‌طوری‌که نهادهای فعال در زمینۀ کاهش سوانح، بیشتر فعالیت‌های خود را بر دستیابی به جامعۀ تاب‌آور در برابر سوانح متمرکز ساخته‌اند. پژوهش حاضر با درک اهمیت سنجش تاب‌‌آوری شهری ازنظر مؤلفه‌های کالبدی پهنۀ شهری میناب واقع در استان هرمزگان را موردمطالعه قرار داده است. در این تحقیق معیارهای: دوری از محیط مخاطره‌آمیز، کیفیت بافت شهری، تراکم ساخت‌وساز، دسترسی به شبکۀ معابر، فضای باز شهری، دسترسی به پایگاه‌های امدادی و دسترسی به مراکز درمانی به‌عنوان مؤلفه‌های کالبدی مؤثر در تاب‌آوری مقابل مخاطرات طبیعی تعیین و با استفاده از تکنیک PIPRECIA وزن‌دهی و مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفتند. یافته‌ها نشان داد که معیار دوری از محیط مخاطره‌آمیز با وزن ۰٫۲۰۷۷۱۸ و فاصله از مراکز درمانی با وزن ۰٫۰۹۶۲۸۸ به‌ترتیب بیشترین و کم‌ترین اثر در تاب‌آوری شهری میناب در برابر مخاطرات طبیعی را عهده‌دار هستند. براساس یافته‌های تحقیق از کل وسعت محدوده 5/77 درصد آن در پهنۀ نامناسب و بسیار نامناسب تاب‌آوری قرار داشته و تنها 3/8 درصد شرایط کالبدی مناسب و بسیار مناسب از این حیث را دارا است؛ بنابراین با توجه به نتایج، وضعیت کالبدی شهر میناب ازنظر تاب‌‌آوری در برابر مخاطرات طبیعی بسیار شکننده و نامطلوب ارزیابی می‌گردد.
 

کلیدواژه‌ها

تاب‌آوری

مخاطرات طبیعی

مدل PIPRECIA

شهر میناب

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. ابدالی، ی؛ حاتمی‌نژاد، ح؛ زنگنه‌شهرکی، س؛ پوراحمد، ا؛ و سلمانی، م. (1401). تحلیل شاخص‌های تاب‌آوری شهری در برابر مخاطره سیل با رویکرد آینده‌پژوهی، موردمطالعه: شهر خرم‌آباد. فصلنامۀ آینده‌پژوهی ایران، 7(1)، 1-26.
2. احمدی، ع؛ فتحی، س؛ و اکبری، ا. (1397). ارزیابی تاب‌آوری محیط شهری در برابر مخاطرات طبیعی با تأکید بر زمین‌لرزه با استفاده از منطق فازی و GIS)مطالعه موردی: شهر ارومیه). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 27 ،57-73.
3. امان‌پور، س؛ حسینی‌امینی، ح؛ و عبادی، ح. (1398). تبیین مدیریت راهبردی با رویکرد تاب‌آوری شهری (مطالعه موردی: بافت فرسوده شهر اهواز). نشریۀ جغرافیا و مخاطرات محیطی، 30، 183-209.
4. امان‌پور، س؛ و هاشمی‌قندعلی، ف. (1401). بررسی و ارزیابی تاب‌آوری مؤلفه‌های کالبدی بافت فرسوده شهری (مطالعه موردی بافت فرسوده شهر مسجدسلیمان). فصلنامۀ مطالعات توسعۀ پایدار شهری و منطقه‌ای، 3(4)، 65-81.
5. بهروزی، ح؛ زندمقدم، م؛ و کامیابی، س. (1401). تحلیل توزیع مکانی میزان تاب‌آوری شهر در برابر مخاطرات طبیعی با تأکید بر سیل (مطالعه موردی: شهر قائم‌شهر). جغرافیای طبیعی، 15(56) 6، 67-85.
6. حبیبی، س؛ ابراهیمی، ل؛ بزرگمهر، ک؛ و رمضانی‌پور، م. (1401). بررسی میزان تاب‌آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی (نمونه موردی: شهر سنندج). محیط‌زیست و توسعه، 13(26)، 113-125.
7. درمانی، ن؛ پروش، ح؛ دهقانی، م؛ و علی‌پور، و. (1403). بررسی تاب‌آوری شهر بندرعباس در ابعاد و مؤلفه‌های زیست‌محیطی و ارائۀ راهبردهای مدیریت شهری. فصلنامۀ آمایش محیط، 64، 46-71.
8. رفیعیان، م؛ رضایی، م؛ عسگری، ع؛ پرهیزگار،ا؛ و شایان، س. (1389). تبیین مفهومی تاب‌آوری و شاخص‌سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور. (CBDM) برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 15(41) ، 4-20.
9. زندمقدم، م؛ و ارجمندراد، ب. (1402). بررسی میزان تاب‌آوری بافت فرسودۀ شهر در برابر مخاطرات طبیعی (زلزله) مطالعه موردی: شهر سمنان. جغرافیا و روابط انسانی، 6(1)، 41-73.
10. زیاری، ک؛ ابراهیمی‌پور، م؛ پورجعفر، م؛ و صالحی، ا. (1399). تبیین راهبردهای افزایش تاب‌آوری کالبدی در برابر سیلاب، مطالعه موردی: رودخانۀ چشمه کیله شهر تنکابن. فصلنامۀ شهر پایدار، 3(1)، 89-105.
11. ژاله، م؛ و چاره‌جو، ف. (1399). سنجش و پهنه‌بندی میزان تاب‌آوری کالبدی محلات شهری در برابر زلزله ( نمونه موردمطالعه: منطقه 12 تهران). فصلنامۀ پژوهشی مدیریت بحران، 19، 83-99.
12. عباس‌زاده‌سورمی، م؛ رسولی، ح؛ و عنایتی، ف. (1400). سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری مناطق شهری در برابر مخاطرات طبیعی با تأکید بر سیلاب‌های شهری (نمونه موردی: شهر نور). هشتمین همایش ملی پژوهشهای نوین در حوزۀ علوم جغرافیا، معماری و شهرسازی ایران، تهران.
13. قدسی، آ. (1402). بررسی و ارزیابی تاب‌آوری مؤلفه‌های کالبدی شهری (نمونه موردی: محله دانشکده ارومیه). دومین کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و فناوری اطلاعات در زندگی شهری، ایران.
14. مهردانش، گ؛ و آزادی‌زاده، ن. (1399). مفهوم تاب‌آوری شهری: مدیریت و برنامه‌ریزی آینده شهرها (کرونا 19). مجلۀ جغرافیا و روابط انسانی، 3(1)، 133-161.
15. مهندسین مشاور پویا نقش شهر و بنا (1395). طرح جامع شهری میناب، دفتر فنی- مهندسی و شهرسازی شهرداری میناب.
16. نظم‌فر، ح؛ و پاشازاده، ا. (1394). ارزیابی تاب‌آوری شهری در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: شهر اردبیل). فصلنامۀ علمی- پژوهشی دانشگاه گلستان، 27، 102-116.

 

17. Anelli, D., Tajani, F., & Ranieri, R. (2022). Urban resilience against natural disasters: Mapping the risk with an innovative indicators-based assessment approach. Journal of Cleaner Production, 371, 133496.
18. Beatley, T., & Newman, p. (2013). Biophilic Cities Are Sustainable, Resilient Cities. Sustainability 8(5), 332-338.
19. Folke, l., Carpenter, S., Walker, B., Scheffer, M., Chapin, T., & Rockstorm, J. (2010). Insight Resilience Thinking: Integrating Resilience, Adaptability and Transformability. Ecology and Society.15 (4),20. DOI:10.57551/ES-03610-150420.
20. Jain, N., Burman, E., Stamp, S., Shrubsole, C., Bunn, R., Oberman, T ... & Davies, M. (2021). Building performance evaluation of a new hospital building in the UK: Balancing indoor environmental quality and energy performance. Atmosphere, 12(1), 115.
21. Kapucu, N., Martín, Y., & Williamson, Z. (2021). Urban resilience for building a sustainable and safe environment. Urban Governance, 1(1), 10-16.
22. Leichenko, R. (2011). Climate change and urban resilience. Current Opinion in Environmental Sustainability, 3,164–168.
23. Moroz, C. B., & Thieken, A. H. (2024). Urban growth and spatial segregation increase disaster risk: Lessons learned from the 2023 disaster on the North Coast of São Paulo, Brazil. Natural Hazards and Earth System Sciences, 24, 3299–3314.
24. Moreau, M. M., & Ménascé, D. (2018). Urban resilience: Introducing this issue and summarizing the discussions. Field Actions Science Reports, 18(5), 6-11.
25. Ronan, K., & Johnston, D., (2005). Promoting community resilience in disaster, springer, 1-232.
26. Stanujkic, D., Zavadskas, E. K., Karabasevic, D., Smarandache, F., & Turskis, Z. (2017). The use of the pivot pairwise relative criteria importance assessment method for determining the weights of criteria. Infinite Study.
27. Summers, J.K., Harwell, L.C., Smith, L. M., & Buck. K. D. (2018). Measuring Community Resilience to Natural Hazards: The Natural Hazard Resilience Screening Index (NaHRSI)-Development and Application to the United States. GeoHealth, 2(2) (IF 4.3) Pub Date: 2018-12-07, DOI:10.1029/2018gh000160.
28. Tan, X., Wu, Q., & Shao, H. (2018). Global commitments and China’s endeavors to promote health and achieve sustainable development goals. Journal of Health, Population and Nutrition, 37(1), 1-4.
29. wang, W., Wei, H., Hassan, H., & He, X. (2024). Research progress and prospects of urban resilience in the perspective of climate change. Frontiers in Earth Science, 12(1), 1-9.
30. Woodruff, S., Bowman, A., Hannibal, B., Sansom, G., & Portney, K. (2021). Urban resilience: Analyzing the policies of U.S. cities. Cities, 10(115), 1-21.