سنجش عملکرد سیستم ترکیبی دوچرخه و اتوبوس‌های درون‌شهری و ارائۀ استراتژی‌های یکپارچه‌سازی با بهره‌گیری از مدل QSPM (مورد مطالعه: شهر مشهد)

نوع مقاله : پژوهشی- مطالعه موردی

نویسندگان

رضا محمدنژاد بیدخت ¹

کتایون علیزاده ²

حمید جعفری ³

¹ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

² گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

³ گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی،مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2022.76268.1134

چکیده

توسعۀ شهرنشینی و رشد جمعیت موجب افزایش چشمگیر تقاضا برای سفرهای روزانۀ درون‌شهری و به دنبال آن بروز پیامدهای منفی بسیاری شده است. در چنین شرایطی سیستم یکپارچۀ حمل‌ونقل درون‌شهری به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مؤلفه‌های رشد هوشمند، می‌تواند با ایجاد پیوند اصولی در میان زیرساخت‌های موجود و به دنبال آن افزایش کارایی و جذابیت این سامانه ها، به ایجاد و توسعۀ حمل‌ونقل پایدار منجر شود. این پژوهش با روش همبستگی و با هدف یکپارچه‌سازی سیستم‌ها به بررسی جامعۀ کاربران دوچرخه‌های اشتراکی (بایدو) و ناوگان اتوبوس‌های درون‌شهری در مشهد پرداخته است. در همین راستا تعداد 384 پرسشنامه تدوین و پیرامون 9 محدوده شاهد در مجاورت پایانه‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس، توزیع و توسط کاربران مد ترکیبی اتوبوس-دوچرخه تکمیل شد. آزمون همبستگی پیرسون و مدل رگرسیون لجستیک ترتیبی به‌منظور بررسی رابطۀ معناداری بین گویه‌ها و شدت تأثیرگذاری متغیرها به کار گرفته شد. در ادامه با استفاده از تکنیک SWOT فرصت‌ها و محدودیت‌های سیستم ترکیبی مذکور شناسایی و با بهره‌گیری از نظرات جامعه 20 نفری خبرگان، ضریب اهمیت عوامل داخلی و خارجی و نوع راهبردها تعیین شد. سپس با مدل QSPM، راهبردها موردسنجش قرار گرفت و براساس میزان جذابیت در سیستم، اولویت‌بندی گردید. نتایج نشان داد که میزان استفادۀ زیاد، متوسط و کم کاربران از سیستم ترکیبی به‌ترتیب 2/11، 3/19، 5/69 درصد است؛ که ضریب همبستگی عواملی همچون مالکیت خودرو (471/0-)، مسافت رکاب‌زنی (369/0-)، مدت زمان سفر (338/0-)، تحصیلات (316/0-) و درآمد (294/0-) با کثرت استفاده از سیستم ترکیبی رابطۀ معکوس دارد. همچنین وجود مسیرهای دوچرخه با ضریب همبستگی 439/0 تأثیر مستقیم و قابل‌توجهی بر کثرت استفادۀ کاربران دارد. از مهم‌ترین راهبردهای مؤثر بر بهبود وضعیت سیستم ترکیبی می‌توان به افزایش تعداد ایستگاه‌های دوچرخه اشتراکی، جانمایی پارک‌سوار در پایانه‌ها و ایستگاه‌های اصلی اتوبوس، احداث مسیرهای ویژۀ دوچرخه و ایجاد شرایط حمل دوچرخه با اتوبوس از طریق نصب رک (دوچرخه‌بند) اشاره کرد.
 
 

کلیدواژه‌ها

یکپارچه‌سازی

دوچرخه‌های اشتراکی

اتوبوس عمومی درون‌شهری

مدل رگرسیون لجستیک ترتیبی

مدل QSPM

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1.  

   1. آمارنامۀ حمل‌ونقل شهر مشهد. (1398). معاونت مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری مشهد.
   2. آمارنامۀ شهر مشهد. (1397). معاونت برنامه‌ریزی و توسعۀ سرمایۀ انسانی شهرداری مشهد.
   3. پسندی، ش؛ و رحمانی، ب. (1400). ژئوپلیتیک جهانی و تأثیر آن بر اقتصاد جهان‌شهر تهران با استفاده از مدل swot. فصل‌نامۀ آمایش محیط، 14(53)، 25-42.
   4. پوراشکاء، ر؛ رمضانیان، م؛ نبی‌زاده، س. (1393). ارزیابی پایداری سیستم‌های حمل‌ونقل شهری، مطالعه موردی: شهر رشت. اقتصاد و مدیریت شهری، 2(8)، 17-31
   5. حکمت‌نیا، ح؛ و موسوی، م. (1396). کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و ناحیه‌ای.چاپ پنجم. تهران: انتشارات آزادپیما.
   6. خادمی، ا؛ شکوهی، م؛ پوراحمد، ا؛ و رهنما، م. (1400). تحلیلی بر برنامه‌ریزی توسعۀ پایدار بخش مرکزی کلان‌شهر تهران با محوریت حمل‌ونقل شهری(منطقه 12 شهرداری تهران). جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 8 (2)، 39-63.
   7. رهنما، م؛ و امیرفخریان، م. (1384). بررسی روند احیاء مرکز شهر مشهد(1384-1357). جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای. 4 (2)، 83-103.
   8. سلطانی، ع؛ و فلاح‌منشادی، ا. (1392). یکپارچه‌سازی سیستم حمل‌ونقل راهکاری در جهت دستیابی به حمل‌ونقل پایدار مطالعه موردی: کلان‌شهر شیراز. فصلنامۀ علمی-پژوهشی مطالعات شهری، شمارۀ 5، 47-60.
   9. سلیمانی، م؛ تولایی، س؛رفیعیان، م؛ زنگانه، ا؛ و خزاعی‌نژاد، ف. (1395). زیست‌پذیری شهری: مفهوم، اصول، ابعاد، شاخص‌ها. پژوهش‌های جغرافیایی برنامه‌ریزی شهری، 4 (1)، 27-50.
   10. شایان، ح. (1387). مکان‌یابی سکونتگاه‌های خدماتی برتر براساس فن ارزشیابی مشارکتی در شهرستان مشهد. جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای،7 (11)، 65-82.
   11. فلاح‌منشادی، ا؛ روحی، ا؛ و فلاح منشادی، ا. (1394). تحلیل و بررسی اقدامات لازم برای اجرایی شدن حمل‌ونقل یکپارچه شهری در کلان‌شهرها، نمونه موردی: شهر تهران. پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 20(6)، 83-98.
   12. کارکن‌سیستانی، م؛ و دوستان، ر. (1394). جزیرۀ گرمایی کلان‌شهر مشهد. جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 2 (2)، 123-138.
   13. مافی، ع؛ و شاداب‌مهر، ه. (1394). بررسی توزیع جغرافیایی ناهنجاری‌های ترافیکی در مناطق شهری. جغرافیا و توسعۀ فضای شهری. 2 (2)، 27-38.
   14. محمدزاده‌خانی، س؛ خاکپور، ب؛ و مداحی، م. (1399). مکان‌یابی بهینۀ توسعۀ فیزیکی شهر بجنورد با استفاده از نرم‌افزارGIS و روش تحلیل شبکه‌ای. جغرافیا و توسعۀ فضای شهری. 7 (1)، 17-34.
   15. مطلبیان، خ؛ رحمانی، ب؛ و شمس، م. (1399). چالش‌های شهر خلاق از منظر سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی شهری (مطالعه موردی: شهر اصفهان). فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 12 (3)، 337-364.
   16. ملک‌حسینی، ع؛ درگاهی، م؛ حاجی‌شریفی، ا؛ کرمی‌نژاد، ط؛ و رمضان‌زاده، م. (1391). بررسی عوامل مؤثر در میزان استفاده از دوچرخۀ اشتراکی در حمل‌ونقل شهری مورد مطالعاتی: محله‌های هفت‌حوض و مدائن. فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، 4 (11)، 159-179.
   17. منافی‌آذر، ر؛ ولائی، م؛ امینی‌قواقلو، ع؛ و نژادبهمن، ب. (1397). اثرات استفاده از دوچرخه در حمل‌و‌نقل پایدار شهری، مطالعه موردی: شهر میاندوآب. مجلۀ جغرافیا و روابط انسانی، 1(1)، 265-283.

    

   18. Awad-Núñez, S,. Julio, R,. Gomez, J,. Moya-Gómez, B, &. Sastre González, J. )2021(. Post-COVID-19 travel behaviour patterns: impact on the willingness to pay of users of public transport and shared mobility services in Spain. European Transport Research Review, 13(20), 1-18. https://doi.org/10.1186/s12544-021-00476-4
   19. Baker-Flynn, D, &. Flegel, C. )2020(. Bus Bike Rack Lifter. “WORCESTER POLYTECHNIC INSTITUTE” Approved: Professor Eben C.70p. Cobb.

   http://www.wpi.edu/Academics/Projects

   20. Caggiani, L., Colovic, A., & Ottomanelli, M. )2020(. An equality-based model for bike-sharing stations location in bicycle-public transport multimodal mobility. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 140(1), 251-265.

   https://doi.org/10.1016/j.tra.2020.08.015

   21. Cheng, Y. H., & Lin, Y.C. )2018(. Expanding the effect of metro station service coverage by incorporating a public bicycle sharing system. J. Sustain. Transp, 12(4), 241–252. https://doi.org/10.1080/15568318.2017.1347219
   22. Daniella, D., & Dharma Wangsa, A. )2019(. Leveraging Integrated Bike-Sharing with Existing Bus Rapid Transit (BRT) to Reduce Motor Vehicle in Central Jakarta Municipal.Geoplanning: Journal of Geomatics and Planning, 6(1), 13-20. E-ISSN: 2355-6544. doi: 10.14710/geoplanning.6.1.13-20.
   23. Hagelin, C., & Amy, D. )2005(. A Return-on-Investment Analysis of Bikes-on-Bus Programs, National Center for Transit Research, Center for Urban Transportation Research, University of South Florida, Contract BD 549-4, Conference: Transportation Research Board 86th Annual Meeting.
   24. Hu, Y., Zhang, Y., Lamb, D., Zhang, M., & Jia, P. )2019(. Examining and optimizing the BCycle bike-sharing system – A pilot study in Colorado. US’. Applied Energy, 247(247),1-12. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2019.04.007
   25. Kong, H., Jin, S., & Sui, D. )2020(. Deciphering the relationship between bikesharing and public transit: Modal substitution, integration, and

   complementation. Transportation Research Part D, 85(1) 102392.

   https://doi.org/10.1016/j.trd.2020.102392

   26. Mooney, S., Hosford, K., Howe, B., Yan, A., Winters, M., Bassok, A., & Hirsch, J. )2019(. Freedom from the station: Spatial equity in access to dockless bike share. Journal of Transport Geography, 74(1), 91–96.

   https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2018.11.009

   27. Munkácsy, A., & Monzón de Cáceres, A.  )2017(. Potential user profiles of innovative bike-sharing systems: the case of BiciMAD (Madrid, Spain). Asian Transport Studies, 4(3),621-638. https://doi.org/10.11175/eastsats.4.621
   28. O’Brien, O. (2020). Bike Share Map.dept of Geography, university college London.2020, Retrieved from https://bikesharemap.com.
   29. Pase, F., Chiariotti, F., Zanella, A., & Zorzi, M. )2020(. Bike Sharing and Urban Mobility in a Post-Pandemic World. IEEE Access,8(1),187291-187306. https://doi.org/10.1109/ACCESS.2020.3030841
   30. Radzimski, A., & Dzięcielski, M. )2021(. Exploring the relationship between bike-sharing and public transport in Poznań, Poland. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 145(12),189-202. https://doi.org/10.1016/j.tra.2021.01.003
   31. Schimohr, K., & Scheiner, J. )2021(. Spatial and temporal analysis of bike-sharing use in Cologne taking into account a public transit disruption. Journal of Transport Geography, 92(1),103017.https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2021.103017
   32. Shaker, R., Altman, Y., Deng, C., Vaz, E., & Forsythe, K. )2019(. investigating urban heat island through spatial analysis of New York City streetscapes. Journal of Cleaner Production, 233(4), 972-992. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.05.389
   33. Souza, F., Puello, L., Brussel, M., Orrico, R., & van Maarseveen, M. )2017(. Modelling the potential for cycling in access trips to bus, train and metro in Rio de Janeiro. Transportation Research Part D-transport and Environment, 56(1),55-67. https://doi.org/10.1016/j.trd.2017.07.007
   34. Wang, J., & Guo, Z. )2001(. Logistic Regression Model: Methods and Application. Higher Education Press: Beijing, China.
   35. Williams, R. (2006). Generalized ordered logit/partial proportional odds models for ordinal dependent variables. The Stata Journal, 6(1),58-82.

   https://doi.org/10.1177/1536867X0600600104?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate

   36. Yang, X., Cheng, Z., Chen, G., Wang, L., Ruan, Zh., & Zheng, Y. )2018(. The impact of a public bicycle-sharing system on urban public transport networks. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 107(3),246-256.

    https://doi.org/10.1016/j.tra.2017.10.017

   37. Zhang, C., & Zhou, H. )2019(. The study of Coopetition between Public Bus and Bike Sharing based on Environmental Protection. E3S Web Conf, 136(6),04015. https://doi.org/10.1051/e3sconf/201913604015
   38. Zhou, B., Liu, T., Ryan, Ch,. Wang, L, &. Zhang, D. (2020). The satisfaction of tourists using bicycle sharing: a structural equation model - the case of Hangzhou, China. Journal of Sustainable Tourism, 28(7),1063–1082.

   https://doi.org/10.1080/09669582.2020.1720697