جغرافیاوتوسعه ناحیه ای

تحلیلی بر آسیب‌پذیری سرمایه‌های معیشتی خانوارهای روستایی در سیل شهرستان آق‌قلا

نوع مقاله : مطالعه موردی

نویسندگان

بهمن صحنه 1
عبدالمجید نورتقانی 2

1 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران

2 استادیار گروه معماری، دانشکده مهندسی، دانشگاه گلستان، گرگان، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2021.68260.1006
چکیده
وقوع فزایندۀ حوادث فاجعه‌بار به‌خصوص وقوع سیل یکی از مهمترین نگرانی‌ها در دهه‌های اخیر بوده و تأثیر آن بر ساکنان نواحی سیل‌زده نامتناسب و ساکنان نواحی روستایی به خاطر وابستگی به معیشت کشاورزی صدمات فراوانی می‌بینند. این مطالعه سعی دارد تأثیر سیل بر سرمایه‌های معیشتی خانوارهای روستایی را تحلیل نماید. پژوهش از نوع کاربردی و روش‌ آن توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر پیمایش بوده و جامعۀ آماری آن را خانوارهای ساکن در ۸ روستای شهرستان آق‌قلا تشکیل می‌دهد و 346 خانوار به‌عنوان حجم نمونه با فرمول کوکران تعیین گردید. به منظور تحلیل آسیب‌پذیری سرمایه‌های معیشتی از 43 متغیر در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فیزیکی، طبیعی و انسانی در قالب طیف لیکرت استفاده شد. ابزار جمع‌آوری داده‌ها مبتنی بر پرسشنامه محقق ساخته که روایی محتوایی آن توسط اساتید و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ برابر 89/0 به‌دست آمده است. پرسشنامه‌ها با کمک آزمون‌های آماری فریدمن، کای‌اسکوئر و کروسکال والیس در محیط نرم‌افزاری SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که کشاورزی منبع اصلی درآمد این منطقه است و سیل بر سرمایۀ معیشتی مانند زمین، آبیاری، دام‌ها، واحدهای مسکونی، زیرساخت‌ها و فرصت‌های شغلی تأثیر نامطلوب گذاشته و منابع درآمدی را تضعیف نموده است. نتایج آزمون فریدمن بیانگر آن است که بیشترین آسیب‌پذیری به ترتیب دربارۀ سرمایه‌های فیزیکی، اقتصادی، انسانی، اجتماعی و طبیعی بوده است. استراتژی همکاری بخش‌های دولتی و خصوصی می‌تواند به مقاومت سیل‌زده‌ها کمک کند. علاوه بر این، ایجاد سیستم هشدار سریع و ظرفیت‌سازی برای مقابله با بلایا مفید خواهد بود و این اقدامات باید در مناطق مستعد سیل انجام شود.

کلیدواژه‌ها

سیل
معیشت پایدار
امنیت
نواحی روستایی
شهرستان آق‌قلا
موضوعات

  1.  

    1. اعظمی، م.، و هاشمی، ا. (1396). تحلیل تأثیرات شرکت‌های کشت‌وصنعت بر دارایی‌های خانوارهای کارگران شاغل با رویکرد معیشت پایدار (مورد مطالعه: کشت و صنعت میان‌آب خوزستان)، پژوهش‌های روستایی، 4(8)، 606-591.
    2. رضوانی، م. ر.، دربان‌آستانه، ع.ر.، و احمدآبادی، ح. (1394). تحلیل اثرات اعتبارات خرد بر پایداری اقتصاد روستایی (مورد مطالعاتی: اعتبارات صندوق کارآفرینی امید در شهرستان نیشابور). جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 13(1)، 233-209.
    3. شایان، ح.، تقیلو، ع. ا.، و خسروبیگی، ر. (1391). تحلیل نقش مشارکت مردم در پایداری اقتصاد روستایی (مطالعۀ موردی: دهستان ایجرود بالا، شهرستان ایجرود استان زنجان). جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 10(2)، 94-71.
    4. شریفی، ز.، نوری‌پور، م.، و شریف‌زاده، م. (1396). تحلیل آسیب‌پذیری خانوارهای روستایی بخش مرکزی شهرستان دنا: کاربرد چارچوب معیشت پایدار. تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، 4(2)، 36-19.
    5. صحنه، ب. (1390). بازگشت مهاجران به روستاها و نقش آن در معیشت پایدار روستایی (مطالعۀ موردی: شهرستان آق‌قلا استان گلستان) (رسالۀ منتشرنشدۀ دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی). دانشگاه تهران، تهران، ایران.
    6. طیب‌نیا، س. ه.، طولابی‌نژاد، م.، و حسین‌بر، ا. (1399). تحلیل عوامل محلی و خانوادگی ناپایداری معیشت در نواحی روستایی مرزی (مطالعۀ موردی: شهرستان سراوان). جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 18(1)، 171-198.
    7. متولی طاهر، ن.، صحنه، ب.، و نجفی‌کانی، ع. ‌ا. (1397). تحلیلی بر عملکرد خانه‌های دوم در توسعة پایدار روستاهای کوهستانی: مطالعة موردی بخش چهاردانگه، شهرستان ساری. روستا و توسعه، 21(1)، 159-133.
    8. مطیعی‌ لنگرودی، س. ح.، قدیری ‌معصوم، م.، رضوانی، م. ر.، نظری، ع.، و صحنه، ب. (1390). تأثیر بازگشت مهاجران به روستاها در بهبود معیشت ساکنان (مطالعۀ موردی: شهرستان آق‌قلا). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(78)، 83-67.
    9. مهدوی، ص.، صحنه، ب.، و نجفی‌ کانی، ع. ‌ا. (1399). تحلیلی بر چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌روی توسعه‌یافتگی پایدار روستاهای نواحی کوهستانی و جلگه‌ای شهرستان گرگان. جغرافیا و توسعه، 18(61)، 142-115.
    10. ناصری، ز.، صحنه، ب.، و نجفی ‌کانی، ع. ‌ا. (1398). تحلیلی بر کارکردهای بازارهای هفتگی در کیفیت زندگی نواحی روستایی شهرستان گنبدکاووس. روستا و توسعه، 22(2)، 123-105.
    11. نجفی‌ کانی، ع. ‌ا.، صحنه، ب.، آرخی، ص.، و دلاور دیزگاه، ش. (1399). بررسی متغیرهای اثرگذار بر تاب‌آوری مساکن روستایی در برابر مخاطرات در مناطق دشتی و کوهستانی (مورد شناسی: روستاهای بخش مرکزی قوچان). جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، 10(37)، 44-23.
    12. نجفی ‌کانی، ع. ‌ا.، صحنه، ب.، آرخی، ص.، و مسگری، آ. (1399). تحلیلی بر پیامدهای صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی در نواحی روستایی (مطالعۀ موردی: بخش‌های مرکزی و نوکنده شهرستان بندرگز). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 15(1)، 52-35.
    13. ویسی، ف.، و نیکخواه، چ. (1397). واکاوی نقش گردشگری در معیشت و پایداری معیشتی خانوارهای روستایی (مطالعۀ موردی: بخش اورامان سروآباد). نشریۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی، 22(66)، 348-329.

     

    1. Adisa, R. (2012). Rural development: Contemporary issues and practices. Janeza Trdine: InTech publishers.
    2. Alam, G. M. M., Alam, K., Mushtaq, S., & Clarke, M. L. (2017). Vulnerability to climatic change in riparian char and river-bank households in Bangladesh: Implication for policy, livelihoods and social development. Ecological Indicators, 72, 23–32.
    3. Ashraf, S., Iftikhar, M., & Shahbaz, B., & Khan, Gh. A., & Luqman, M. (2013). Impacts of flood on livelihoods and food security of rural communities: A case study of southern Punjab, Pakistan. Pakistan Journal of Agricultural Sciences, 50, 751-758.
    4. Berkes, F., & Folke, C., (2002). Back to the future: Ecosystem dynamics and local knowledge. In L. H. Gunderson, & C. S. Holling (Eds.), Panarchy: Understanding Transformations in Human and Natural Systems (pp. 121-146). Washington, D.C.: Island Press.
    5. Carney, D (1998). Sustainable Livelihoods. What difference can we make? London: Department for International Development.
    6. Chambers, R., & Gordon R, C. (1991). Sustainable rural livelihoods: practical concepts for the 21st century. IDS Discussion Paper 296, IDS, Brighton.
    7. (2005). Sustainable livelihoods: A roach gideline. Chapel, Ottawa, Canada: Partners Rural Development.
    8. Costanza, R., Steffen, W., Hibbard, K., Crumley, C., Leemans, R., Dearing, J., …, & Schimel, D. (2007). Evolution of the human-environment relationship. In C. J. Cleveland (Ed.), Encyclopedia of earth. Washington, D.C.: Environmental Information Coalition, National Council for Science and the Environment.
    9. Csaki, C., & Tuck, L. (2000). Rural development strategy: Eastern Europe and Central Asia. Washington DC, USA: World Bank Tech. Report No. 484. World Bank.
    10. Dearing, J. A., Battarbee, R. W., Dikau, R., Larocque, I., & Oldfield, F. (2006). Human-environment interactions: learning from the past. Regional Environmental Change, 6, 1-16.
    11. The Department for International Development (DFID). (1999). Sustainable livelihoods guidance sheets. Retrieved from http://www.ennonline
    12. Dharmawan, A. (2015). Farm income and financing in rural Indonesia: A case study from West Kalimantan. Goettingen (Germany): Aachen (Germany) Alano Verlag/Ed. Herodot.
    13. Eakin, H., & Appendini, K. (2008). Livelihood change, farming, and managing flood risk in the Lerma Valley, Mexico. Agriculture and Human, 25, 555-566.
    14. Ellis, F. (2000). Rural livelihoods and diversity in developing countries Oxford, UK: Oxford University Press.
    15. Epanchin-Niell, R., Kuwayama, Y., & Walls, M. (2017). Spatial-dynamic complexities of climate challenge for rural areas: integrating resource and regional economic insights. American Journal of Agricultural Economics, 99, 447-463.
    16. Fergusen, J.-A. (2012). Generatig sustainable livelihoods: The role of co-pperatives. Harnessing the Co-operative Advantage to Build a Better World, 1-6.
    17. Gwimbi, P. (2009). Linking rural community livelihoods to resilience building in flood risk reduction in Zimbabwe. Jamba: Journal of Disaster Risk Studies. 2, 1-16.
    18. Holman, I. P., Brown, C., Carter, T. R., Harrison, P., & Rounsevell, M. (2019). Improving the representation of adaptation in climate change impact models. Reginal Environmental Change, 19, 711-721.
    19. Horsley, J., Prout, S., Tonts, M., & Ali, S. H. (2015). Sustainable livelihoods and indicators for regional development in mining economies. The Extractive Industries and Society, 2, 368-380.
    20. Huang, X., Huang, X., He, Y., & Yang, X. (2017). Assessment of livelihood vulnerability of land-lost farmers in urban fringes: A case study of Xi'an, China. Habitat International, 59, 1-9.
    21. Johnson, A. W. (1979). Production and exchange in traditional societies: non-stratified societies. Course 153A. Fall Term, Department of Anthropology, University of California at Los Angeles (UCLA), 27 September and 2 October.
    22. Kabir, M., Hou, X., Akther, R., & Wang, J. (2012). Impact of Small Entrepreneurship on Sustainable Livelihood Assets of Rural Poor Women in Bangladesh. International Journal of Economics and Finance, 4(3), 265-280.
    23. Keshavarz, M., Maleksaeidi, H., & Karami, E. (2016). Livelihood vulnerability to drought: A case of rural Iran. International Journal of Disaster Risk Reduction, 21, 223-230.
    24. Khayyam, U. (2020). Floods: Impacts on livelihood, economic status and poverty in the North-West region of Pakistan. Natural Hazards, 102, 1033–1056.
    25. Koszegi, M., Bottlik, Z., Telbisz, T., & Laszlo, (2015). Human-environment relationships in modern and postmodern geography. Hungarian Geographical Bulletin, 64, 87-99.
    26. Lamichhane, K. (2010). Sustainable livelihoods a roach in assessment of vulnerability to the impacts of climate change: A study of Chhekampar VDC. Gurkha District: Kathmandu University.
    27. Liu, J., Dietz, T., Carpenter, S. R., Alberti, M., Folke, C., Moran, E., & …, & Taylor, W. W. (2007). Complexity of coupled human and natural systems. Science, 14(317), 1513-1516.
    28. Lodhi, T. E., Lugman, M., & Khan, Gh. A. (2006). Perceived effectiveness of public sector extension under decentralized agricultural extension system in the Punjab, Pakistan. Journal of Agriculture & Social Sciences, 2, 195-200.
    29. Bunning, S., Mcdonagh, J., McGarry, D., Liniger, H.and Rioux, J. (2009) Field manual for local level land degradation assessment in drylands part 2: tools and methods for fieldwork. Working Paper. Food and Agriculture Organisation
    30. Mduma, J., & Wobst, P. (2005). Determinants of rural labor market participation in Tanzanian. African Studies Quarterly, 8, 32-47.
    31. Memon, F., & Sharjeel, M. Y. (2015). Catastrophic effects of floods on environment and health: Evidence from Pakistan. Pakistan Journal Engineering Technology Science, 5(2), 72-84.
    32. Moran, E. F. (2010). Environmental social science: Human-environment interactions and sustainability. New York: John Wiley & Sons Ltd.
    33. Morse, S., McNamara, N., & Acholo, M. (2009). Sustainable livelihood a roach: A critical analysis of theory and practice. Geographical Paper No. 189, Retrieved from https:// reading.ac.uk/ web/ files/ geography and environment alscience/ GP189.pdf
    34. Parvin, G., Shimi, A., Shaw, R, & Biswas, Ch. (2017). Flood in a changing climate: The impact on livelihood and how the rural poor cope in Bangladesh. Journal Climate, 4, 1-15.
    35. Rapaport, R. A. (1977). Ecology, adaptation and the ills of functionalism. Michigan Discussions in Anthropology, 2, 138-190.
    36. Rudiarto, , Handayani, W., Wijaya, H. B., &Insani, T. D. (2019). Rural livelihood resilience: An assessment of social, economic, environment, and physical dimensions. The 5th International Conference on Sustainable Built Environment, 11th to 13th October, Banjarmasin, South Kalimantaan,,
    37. Scoones, I. (1998). Sustainable rural livelihoods: A framework for analysis. Brighton, UK: IDS Working Paper.
    38. Serra, P. (2000). Subsidies in Chilean public utilities. Washington, DC: World Bank.
    39. Serrat, O. (2008). The sustainable livelihoods a roach. Manila: ADB.
    40. Tang, Q., Bennett, S.J., Xu, Y., & Li, Y. (2013). Agricultural practices and sustainable livelihood: Rural transformation within the Loess Plateau, China. A Lied Geography, 41, 15-23.
    41. Timalsina, K. (2007). Rural urban migration and livelihood in the informal sector a study of street vendors of Kathmandu metropolitan. Nepal: Norwegia University of Science and Technology (NTNU).
    42. Turner, B. (2015). Nature and society in geography. In J. D. Wright (Ed.), International encyclopedia of the social & behavioral sciences (2nd ed.) (pp. 334-339). New York: Elsevier Ltd.
    43. Upton, M. (1996). The economics of tropical farming systems (Vol. 81). Cambridge, UK: Cambridge University Press.
    44. Yusof, A., Siddique, A., Baqui, A., Eusof, A., & Zaman, K. (1991). 1988 Floods in Bangladesh: Pattern of illness and causes of death. Journal of Diarrheal Diseases Research, 9(4), 310-314.
    45. Zimmerer, K. S. (2017). Geography and the study of human environment relations. In D. Richardson, N. Castree, & M. F. Goodchild (Eds.), International encyclopedia of geography: People, the earth, environment, and technology (pp. 1-23). Hoboken: John Wiley & Sons, Ltd.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما