شناسایی عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در سیاست خارجی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه تربیت مدرس

2 وزارت امور خارجه، دانشکدۀ روابط بین الملل

چکیده

اهداف: عوامل ژئوپلیتیک ازجمله مهم‌ترین عوامل مؤثر در سیاست خارجی کشورها هستند. حکومت­ها در تصمیم­ گیری­های سیاسی و اتخاذ سیاست خارجی کشورها کم‌وبیش این عوامل را لحاظ می‌کنند. این عوامل ژئوپلیتیک بسته به ادراکات و و گرایش‌ها و شرایط زمانی و چگونگی استفاده مجریان و تصمیم­ گیران می ­توانند آثار مثبت یا منفی داشته باشند. برای اینکه بتوان نهایت بهره ­برداری را از عوامل ژئوپلیتیک کرد و از آن‌ها برای تقویت و کارآمد کردن سیاست خارجی استفاده کرد، باید در گام نخست عوامل ژئوپلیتیک را شناخت؛ براین‌اساس، هدف پژوهش حاضر شناخت عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در سیاست خارجی است. 
روش: پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و از نوع کاربردی است. اطلاعات مربوط به تحقیق به شیوه کتابخانه­ ای و با استفاده از نظرهای متخصصان از طریق مراجعه به کتب، مقالات و سایت­ های معتبر اینترنتی گردآوری شده است.
یافته‌ها/نتایج: عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در سیاست خارجی از طریق بررسی کارها و نظریه‌های گذشته شناسایی و معرفی شده‌اند. بررسی‌ها نشان‌دهندۀ وجود دیدگاه­ ها و چندگانگی­ ها و نظریه‌های متعدد در زمینۀ عوامل مؤثر در سیاست خارجی هستند. ازسوی‌دیگر باید توجه داشت که عوامل ژئوپلیتیک به‌عنوان بستری برای مطالعات کاربردی در حوزه سیاست خارجی هستند که با تبیین یا سنجش تأثیر هریک از عوامل ذکرشده بر سیاست خارجی، به دستگاه دیپلماسی در طراحی و اجرای سیاست خارجی واقع‌بینانه کمک کند و دستیابی به منافع ملی و امنیت ملی را آسان‌تر کند. 
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاضر نشان­ می‌دهد که عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در سیاست خارجی کشورها شامل 56 عامل است که به هفت بخش شامل عوامل جغرافیایی، جمعیتی، اقتصادی، سیاسی، نظامی، بین­ المللی و علمی-برنامه ­ای تقسیم ­بندی می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying Geopolitical Factors Affecting Foreign Policy

نویسندگان [English]

  • Esmaeel Parsaei 1
  • Mohammad Reza Hafeznia 1
  • Zahra Ahmadipour 1
  • Seyed Mohammad Kazem Sajjadpour 2
1 Tarbiat Modares University
2 Faculty of Foreign Affairs
چکیده [English]

Extended Abstract

 Introduction

Geography has always played an important role in human affairs. It has shaped or hindered the identity, nature, and history of national governments, helped or hindered their social, political, and economic development, and played an important role in their international relations. As such, political entities have a special status in terms of their natural and human geographical features and characteristics which, in terms of their role in the international system, interact with other countries, especially with world powers positively or negatively. Paying attention to the characteristics and factors of geopolitics will make politicians aware of their weaknesses and strengths and their national power in general. They will have the necessary goals in adopting political and international policies, and pursue interests in accordance with their capabilities, role, and position in the international arena. The important thing is that decision-makers in foreign policy, with complete and accurate knowledge of geopolitical factors, make the best possible decision, take full advantage of the positive factors in order to realize the national interests and minimize the adverse effects of the negative geopolitical factorsAccordingly, the present study, derived from a doctoral thesis, seeks to answer the question of what the geopolitical factors influence foreign policy.

Review of Literature

There has been a lot of work done on the geopolitical factors influencing foreign policy, and each has developed its own perspective. Some of these are as follows:
Hafeznia et al. (2011) have made a good relation between politics and space. In this book, the basic concepts of politics and space has been stated, as well as the interaction of politics and geographical space. In other words, understanding the processes and quality of geographical space formation under the influence of political ideas and decisions, the effect of space requirements on policy formation has expressed. Etaat (2006) has devided the geopolitical factors affecting the foreign policy of the Islamic Republic of Iran into two general parts: fixed factors (position, size, topography, shape of the country) and variable factors (humans, population, resources, political and social context, the characteristics of the international system (transformation of the centers of world power)), the requirements of these factors in the direction of the country's foreign policy has take into account. Iran's foreign policy during the First and Second World Wars was explored from a geopolitical perspective. Navazani (2012), referred to the relations between Iran and the United States, and discussed the behaviors of the United States before and after the Islamic Revolution. He provided a comprehensive overview of US behavior, but pays little attention to Iran's geopolitical capabilities and does not explain the impact of these capabilities on US behavior with Iran.

 Method

The present study, as a basic research, attempted to identify the geopolitical factors affecting foreign policy using a descriptive-analytical method. Data was collected through the use of expert opinions through reference books, articles, and websites. Then effective geopolitical factors in foreign policy were identified and introduced.

 Results and Discussion

The regulation and direction of foreign policy of countries involve various factors and variables that are undoubtedly useful for understanding what is going on in a country's machine and policy making system (Kazemi, 1999). Among these influential factors, geopolitical factors are of high importance. A look at these factors indicates that they are incomplete. To attain the geopolitical factors influencing foreign policy, related theories and perspectives were thoroughly explored and some factors were added by the researcheres. These geopolitical factors comprise 56 factors that, for better understanding, are divided into seven sections: geographic factors, demographic factors, economic factors, political factors, defense-security factors, regional, and global factors, and scientific program factors.

 Conclusion

The changes and alternation that have taken place in the world over the last decades in various forms have given rise to the increasing dependence of countries on each other. This dependence is to the extent that it is impossible to achieve national interests and national security without active and powerful role-playing in preventing effective and realistic foreign policy in the regional and global arena. In order to have an effective foreign policy, it is important to identify the factors that influence foreign policy and strive to strengthen these factors to achieve national goals. Among the factors affecting the foreign policy of countries, geopolitical factors are among the most important ones. According to the increasing importance of geopolitical factors influencing foreign policy, there has been no adequate scientific research in this area that can fully recognize and explain the geopolitical factors influencing foreign policy in the context of new developments and provide a model of the factors affecting foreign policy. Therefore, in order to achieve this model, the present study has attempted to study the geopolitical factors influencing the foreign policy of countries according to developments in recent decades by examining the theories and work done in this field and present it in a new segmentation format. The geopolitical factors affecting foreign policy obtained through this include 56 factors that are outlined in the following seven sections for better understanding: geographical factors; demographic factors; economic factors; political factors; defense- security factors; regional and global factors.
Overall, developments in the global arena have significantly increased the status and impact of geopolitical factors on countries’ foreign policy. As the surveys show, to the extent possible that realistic and effective foreign policy prevention is in line with geopolitical factors, achieving national goals and interests at regional and global levels will be easier.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: geopolitic
  • geopolitical factors
  • foreign policy
کتابنامه
1. افشردی، م. ح.، و جان‌پرور، م. (1392). الگوی مدیریت مرزهای سرزمینی (موردپژوهی: مرزهای دریایی ایران در خلیج فارس). تهران: انتشارات دانشگاه عالی.
2. احمدی، ع. (1389). نقش مذهب در گسترش حوزة نفوذ (مطالعة موردی: تشیع و ایران). فصلنامة ژئوپلیتیک، 6(1)، 37-74.
3. احمدی‌پور، ز.، حیدری ‌موصلو، ط.، و حیدری ‌موصلو، ط. (1389). تحلیل قومیت و هویت قومی در ایران جهت امنیت پایدار. فصلنامة انتظام اجتماعی، 2(1)،35-62.
4. احمدی‌پور، ز.، حیدری ‌موصلو، ط.، و میرجلالی، ا. (1390). تبیین عوامل ناامنی در جنوب شرق ایران. فصلنامة مطالعات امنیت اجتماعی، 27،13-44.
5. اطاعت، ج. (1385). ژئوپلیتیک و سیاست خارجی ایران. تهران: نشر انتخاب.
6. اعظمی، ه. (1383). الگویابی نظام قدرت در آفریقا (رسالة منتشرنشده دکتری رشتۀ جغرافیا سیاسی). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
7. آلموند، گ. ا. (1381). چهارجوبی نظری برای بررسی سیاست تطبیقی (چاپ سوم). تهران: انتشارات مرکز آموزش مدیریت دولتی.
8. ایزدی، ج.، وخلفی، ف. (1390). راهبردهای تحقق تعامل مؤثر و سازندة ایران در نظام بین‌الملل (بر پایة سند چشم‌انداز). فصلنامة ره‌نامة سیاست‌گذاری، 2(3)، 43-60.
9. ایوانز، گ.، و نونام، ج. (1381). فرهنگ روابط بین‌الملل (ح. مشیرزاده، و ح. شریفی، مترجمان). تهران: نشر میزان.
10. بلوچی، ح. ع. (1387). روش‌های محاسبة هزینه‌های دفاعی کشورها. فصلنامة راهبرد دفاعی، 6(23)، 17-33.
11. بویه، چ.، و شریفی‌کیا، م. (1389). موقعیت ترانزیتی و ژئوپلیتیکی سیستان‌وبلوچستان و استراتژی‌های نوین اقتصادی کشورهای حوزة خلیج فارس. مقالة ارائه‌شده در چهارمین کنگره بین المللی جغرافیدانان جهان اسلام، 25 فروردین، زاهدان.
12. جان‌پرور، م. (1391). تبیین الگوی مدیریت مرزهای دریایی (مورد خلیج فارس) (رسالة منتشرنشدة دکتری رشتۀ جغرافیای سیاسی)، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
13. جردن، ت.‌ ج.، و راوانتری، ل. (1380). مقدمه‌ای بر جغرافیای فرهنگی (س. تولایی، و م. سلیمانی، مترجمان) تهران. انتشارات پژوهشکاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
14. جعفری ‌ولدانی، ا. (1389). نقش تنگناهای ژئوپلیتیکی عراق در اشغال کویت. فصلنامة ژئوپلیتیک، 6(3)،45-69.
15. جفره، م.، منتب، ا.، و رهگوی، م. (1390). سیاست خارجی آمریکا و کردهای عراق. فصلنامة علوم سیاسی و روابط بین الملل، 14، 45-69.
16. حافظ‌نیا، م. ر. (1379). مبانی مطالعات سیاسی– اجتماعی. قم: سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیة خارج از کشور.
17. حافظ‌نیا، م. ر. (1381). جغرافیای سیاسی ایران. تهران. انتشارات سمت.
18. حافظ‌نیا، م. ر. (1385). اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک. مشهد: انتشارات پاپلی.
19. حافظ‌نیا، م. ر. (1388). خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگة هرمز (چاپ پنجم). تهران: انتشارات سمت.
20. حافظ‌نیا، م. ر.، احمدی‌پور، ز.، و قادری حاجت، م. (1391). سیاست و فضا. مشهد: انتشارات پاپلی.
21. حسین پورپویان، ر. (1390). تبیین الگوی روابط در مناطق ژئوپلیتیک (مطالعة موردی: شبه قارة هند) (رسالة منتشرنشدة دکتری رشتۀ جغرافیای سیاسی). دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
22. راش، م. (1377). جامعه و سیاست: مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی (م. صبوری، مترجم). تهران: سمت.
23. روشندل، ج. (1374). امنیت ملی و نظام بین المللی. تهران: سمت.
24. سجادپور، م. ک.، و نوریان، ا. (1389). برنامه‌ریزی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: بررسی رابطة قدرت منطقه‌ای اقتصاد و سیاست خارجی براساس سند چشم‌انداز. فصلنامة راهبرد، 19(56)، 43-71.
25. سرخیل، بهنام. (1395). جایگاه فراملی گرایی بر سیاست خارجی ج. ا . ایران. تهران: انتشارات الهدی.
26. سلطانی‌نژاد، ا. (1385). عوامل ژئوپلیتیکی مؤثر بر شکل‌گیری سیاست خارجی سوریه در بحران لبنان (1975-1990م). فصلنامة ژئوپلیتیک، 2(2)،106-129.
27. صفوی، ی.، حافظ‌نیا، م. ر.، افشردی. م. ح.، و فرجی، ب. (1391). امنیت پایدار در منطقة ژئوپلیتیکی خلیج فارس در پرتو ناپایداری نیروهای همگرا و واگراساز. فصلنامة آفاق امنیت، 17، 5-33.
28. صیدی، م. (1388). عوامل ژئوپلیتیک جمهوری آذربایجان و تأثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامة آسیای مرکزی و قفقاز، 65،71-89.
29. عزتی، ع. ‌ا. (1371). ژئوپلیتیک. تهران: انتشارات سمت.
30. عزتی، ع. ا. (1380). ژئوپلیتیک در قرن بیست‌ویکم. تهران: سمت.
31. قوام، ع. ا. (1373). اصول سیاست خارجی و سیاست بین الملل. تهران: سمت.
32. کاظمی، ع. ا. (1378). روابط بین الملل در تئوری و عمل. تهران: نشر قومس.
33. کریمی‌پور، ی. ا. (1379). مقدمه‌ای بر ایران و همسایگان (منابع تنش و تهدید). تهران: جهاد دانشگاهی (تربیت معلم).
34. مجتهدزاده، پ. (1381). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: سمت.
35. مجتهدزاه، پ. (1390). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی (چاپ چهارم). تهران: انتشارات سمت.
36. محمدزاده تیتکانلو، ح. (1380). شهرهای متوسط و جهانی‌شدن جهان نگاهی به بیانة للیدا. فصلنامة مدیریت شهری، 5 (1)، 80-87.
37. مختاری، ح.، و نصرتی، ح. ر. (1389). امنیت انرژی و موقعیت ژئوانرژی ایران. فصلنامة ژئوپلیتیک، 6(2)، 95-124.
38. مصلی‌نژاد، ع. (1391). نقش پیمان دفاعی در برنامه‌های توسعه و سند چشم انداز ایران 1404. فصلنامة ره‌نامة سیاست‌گذاری، 3(1)، 31-57.
39. معنوی، ا. (1387). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در بستر منافع ملی (با نگاهی بر روابط ایران و عربستان). تهران: انتشارات کتاب دانشجو.
40. منصوری، ع. (1386). ژئوپلیتیک و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران. مجلة رشد آموزش جغرافیا، 22(2)، 25-48.
41. میرحیدر، د. (1381). مبانی جغرافیای سیاسی. تهران: سمت.
42. میرمحمدی، م. (1390). سازمان‌های اطلاعاتی و سیاست خارجی: چارچوبی برای تحلیل. فصلنامة مطالعات راهبردی، 14(3)،191-227.
43. نواده توپچی، ح. (1392). تأثیر فناوری‌های فضایی بر اقتصاد جهانی و تحولات استراتژیک. فصلنامة راهبرد اقتصادی، 2(5)، 193-221.
44. ولوی، م. (1391). استخراج اولویت‌های علم وفناوری در حوزة دفاع، امنیت ملی و سیاست خارجی. فصلنامة راهبرد دفاعی، 10(36)، 27-64.
45. یزدان‌فام، م. (1390). آینده‌شناسی و برآورد محیط راهبردی: لازمة تصمیم‌گیری بهتر در امنیت ملی. فصلنامة مطالعات راهبردی، 4(4)، 7-32.
46. Breuning, M. (2007). Foreign policy analysis: A comparative introduction. New York, NY: Macmillan.
47. Brzezinski, Z. (1986). Game plans a geostrategic framework for the conduct of the US-Soviet Contest. Boston/New York: The Atlantic Monthly Press.
48. Goldstin, J. (1999). International relations. London, England: Pearson.
49. Huth, P. (1996). Standing your ground: Territorial Disputes and International Conflicts. The University of Michigan Press, Ann Arbor.
50. İlhan, S. (2003). Jeopolitik duyarlılık. İstanbul, Turkey: Türk Tarih Kurumu.
51. Orban, A. (2008). Power, energy and the new Russian imperialism. New York, NY: Praeger.
52. Plessis, A. D. (2008). Defence diplomacy: Conceptual and practical dimensions with specific reference to South Africa. Strategic Review for Southern Africa.
53. Winzer, C. (2012). Conceptualizing energy security. Energy Policy, 46(2), 36-48.