تحلیل زمانی-مکانی پویایی‌های شهری در تهران با استفاده از داده‌های نور شب سنجنده VIIRS

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

مهدی شجاعی

دانش‌آموختۀ دکتری تخصصی آب و هواشناسی، گروه آب و هواشناسی و ژئومورفولوژی، دانشکدۀ جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2026.98403.1641

چکیده

داده‌های ماهواره‌ای نور شب، به‌ویژه محصولات سنجنده VIIRS، به‌عنوان شاخصی کارآمد برای پایش شهرنشینی و فعالیت‌های اقتصادی-اجتماعی در مقیاس‌های ملی و منطقه‌ای تثبیت شده‌اند. بااین‌حال، تحلیل پویایی‌های درون‌شهری با تفکیک بالا و در قالب واحدهای مدیریتی (مناطق شهرداری) همچنان شکافی پژوهشی محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف پرکردن این شکاف، الگوهای فضایی-زمانی روشنایی شبانه را در کلان‌شهر تهران طی یک دورۀ ۱۲ ساله (۲۰۱۴-۲۰۲۵) واکاوی می‌کند. برای این منظور، مجموعۀ زمانی ماهانه VIIRS در بستر Google Earth Engine پردازش و با آزمون ناپارامتری من-کندال، شیب تخمین‌زن سِن، خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی و آماره محلی Getis-Ord Gi* تحلیل شد. نتایج، ساختاری دوگانه را در پایتخت آشکار می‌سازد: هسته‌ای مرکزی با درخشندگی بالا و نرخ رشد پایین (مناطق ۶، ۷ و ۱۲) که معرف اشباع کالبدی است، در برابر پیرامونی پویا با رشد شتابان، به‌ویژه در غرب (منطقه ۲۲) و شمال (منطقه ۱). تمامی مناطق به استثنای منطقۀ ۱۹ (شیب ۰.۳۷-) روند افزایشی داشته‌اند و منطقه ۱ با شیب ۱.۶ بیشترین نرخ رشد را ثبت کرده است. الگوی کاهش یا ثبات نسبی درخشندگی در سال‌های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ و جهش متعاقب آن با رویدادهای کوتاه‌مدتی مانند همه‌گیری کووید-۱۹ هم‌خوانی دارد. تحلیل نقاط داغ، مناطق ۶ و ۷ را به‌عنوان کانون‌های پایدار فعالیت شبانه و منطقه ۲۱ را به‌عنوان خوشۀ سرد (غلبۀ کاربری‌های صنعتی باز) شناسایی کرد. همچنین، همبستگی آماری بسیارضعیف میان تراکم جمعیت و میانگین درخشندگی و همبستگی معکوس میان کل جمعیت و روشنایی (0.32- = r) پدیدۀ عدم تطابق فضایی را تأیید و تمایز عملکردی مراکز تجاری-اداری از بافت‌های خوابگاهی را برجسته می‌کند. این یافته‌ها توانمندی داده‌های VIIRS را در پایش پویایی‌های کالبدی، شناسایی پهنه‌های روبه‌رشد یا دچار رکود، و ارزیابی پیامدهای زیست‌محیطی مانند آلودگی نوری را بیان کرده و توانایی ارائۀ اطلاعات کاربردی برای برنامه‌ریزی فضایی و مدیریت زیرساخت‌های کلان‌شهر تهران را فراهم خواهد آورد.

کلیدواژه‌ها

نور شب

سنجنده VIIRS

تحلیل زمانی-مکانی

پویایی درون‌شهری

تهران

موضوعات

• توسعه پایدار و پایداری محیط

---