جغرافیاوتوسعه ناحیه ای

تحلیل نابرابری‌های توسعه میان استان‌های مرزی و مرکزی ایران

نوع مقاله : پژوهشی-کاربردی

نویسندگان

حبیب اله فصیحی 1
طاهر پریزادی 2
عاطفه کلیائی 3
فریما نجفی 4

1 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

4 دانشجوی کارشناسی‌ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.89192.1467
چکیده
توسعۀ ناموزون فضای ملّی و شکاف توسعه میان مناطق مختلف یک کشور می‌تواند پیامدهای منفی سیاسی-امنیتی برای یک کشور  و آثار ناگوار اقتصادی و اجتماعی برای مردم داشته باشد. در این مقاله، 9 استان مرزی ایران و 5 استان واقع در مرکز کشور از نظر 30 شاخص توسعه مورد ارزیابی و مقایسه قرار گرفته‌اند. داده‌ها از منابع آمارهای رسمی کشور استخراج شده و با  استفاده از مدل‌هایی، هر کدام به‌صورت یک شاخص درآمده‌اند. سپس معیاری با عنوان «شاخص‌استان» از حاصل‌ضرب تعداد شاخص‌ها در تعداد استان‌های مورد مطالعه (420= 30×14)  تعیین شده و مقادیر مربوط، در ماتریسی متشکل از 420 خانه وارد شده‌اند تا با استفاده از برخی آماره­های گرایش مرکزی محاسباتی بر روی آنها انجام شده و مورد تفسیر قرار بگیرند. یافته­های تحقیق نشان دادند که استان‌های مرکزی در 69 شاخص‌استان و استان‌های مرزی در 34 شاخص‌استان، رقمی بالاتر از رقم میانگین مشابه برای کل استان‌ها دارند. بنابراین، سطح توسعه‌یافتگی استان‌های غیرمرزی به­مراتب بالاتر از استان‌های مرزی است. میانگین 20 شاخص از مجموع 30 شاخص، در استان‌های مرکزی بیشتر از میانگین مشابه در استان‌های مرزی است، این تفاوت در میانگین شاخص‌ها بیانگر وضعیت مطلوب‌تر استان‌های مرکزی در برخی از جنبه‌های مورد بررسی است. همچنین میانگین رقم رتبه­های استان­های غیرمرزی در کل شاخص­ها به میزان38/1 پایین‌تر است که دلالت بر توسعه­یافتگی پایین‌تر آنها دارد. بازتاب شکاف توسعه، جابه‌جایی‌های جمعیتی از استان‌های مرزی به استان­های غیرمرزی بوده چنان­چه در دوره زمانی 1390 تا 1395، موزانۀ مهاجرت برای استان‌های مرزی منفی و برای استان­های غیرمرزی مثبت بوده است. یافته­های تحقیق مشخص نموده که در راستای ایجاد توازن توسعه برای هر کدام از شاخص­ها، کدام استان­ها بایستی در اولویت توجه باشند.
 

کلیدواژه‌ها

شکاف توسعه
نابرابری­ فضایی
استان­های مرزی
ایران
موضوعات
  1. احمدی، ح؛ و اسماعیل‌زاده، ی. (1398). ارزیابی سطح توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان تهران. چشم‌انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی، 27، 79-96.

 https://srb.sanad.iau.ir/fa/Article/1032668

  1. احمدی، ع؛ زارعی، ب؛ حیدری‌فر، م؛ عزمی، آ؛ و رحیمی، س. (1403). عوامل توسعه‌نیافتگی نواحی مرزی (مطالعة موردی: شهرستان‌های مرزی استان کرمانشاه). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 8(1)، 81-102. DOI: 10.22034/JGET.2024.163961
  2. ابراهیم‌زاده، ع؛ اسکندری‌ثانی، م؛ و اسمعیل‌نژاد، م. (1389). کاربرد تحلیل عاملی در تبیین الگوی فضایی توسعه و توسعه‌نیافتگی شهری - منطقه‌ای در ایران. نشریۀ جغرافیا و توسعه، 8(17)، 7-28. doi:10.22111/gdij.2010.1131 doi: 10.22111/gdij.2010.1131

 

  1. اطاعت، ج؛ و موسوی، س. ز. (1390). رابطة متقابل امنیت ناحیه‌ای و توسعه‌یافتگی فضاهای سیاسی با تأکید بر سیستان‌وبلوچستان. فصلنامۀ ژئوپلیتیک، 7(1)،70-87.

SID. https://sid.ir/paper/116060/fa

  1. افراخته، ح؛ و صالح‌پور، ش.(۱۳۹5). تحلیل سطح توسعه خدمات بهداشتی - درمانی از منظر عدالت فضایی (مطالعه موردی: سکونتگاه‌های روستایی استان آذربایجان غربی). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 11(6)، ۱۷-۳۴.
  2. امیری، ع؛ آموزگار، س؛ و عارفی، م. (1399). تبیین رابطه بین سطوح توسعه‌‌یافتگی و امنیت در استان‌های ایران. فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای،10(40)، 15-34.

 https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_4256.html

  1. پوراصغرسنگاچین، ف؛ صالحی، اغ و دیناروندی، م. (1391). سنجش سطح توسعه‌یافتگی استان‌های کشور ایران با رویکرد تحلیل عاملی.مجلۀ علمی آمایش سرزمین، 4(7)، 5-26.

doi: 10.22059/jtcp.2013.30343

  1. جعفری، ف؛ کرمی، س؛ حاتمی، ا؛ و اسدزاده، ه. (1399). تحلیل فضایی توسعة منطقه‌ای کشور بر مبنای شاخص‌های اجتماعی. مجلۀ علمی آمایش سرزمین، 12(1)، 1-28.

 doi: 10.22059/jtcp.2020.287361.670015

  1. داداش‌پور، ه؛ وشجاعی، د. (1401). نابرابری فضایی و رابطة مرکزـ پیرامون در ایران: ارائة یک مدل نظری با استفاده از روش نظریه‌پردازی لینهام. مجلۀ علمی آمایش سرزمین،  14(1)، 25-59.

doi: 10.22059/jtcp.2022.334526.670279

  1. دادگر، ی؛ و نظری، ر (1399). آسیب‌های اجتماعی-اقتصادی و توسعۀ پایدار در استان کرمانشاه. همایش ملی توسعۀ پایدار در استان کرمانشاه: فرصت‌ها، چالش‌ها و چشم‌انداز. دانشگاه رازی کرمانشاه.
  2. سرکش، ع؛ و آل‌عمران، ر.(1399). بررسی تأثیرپذیری نابرابری درآمد از مؤلفه‌های اقتصاد دانش‌بنیان در کشور ایران از منظر عدالت اسلامی.اقتصاد اسلامی، 80(20)، 107-132.

 https://eghtesad.iict.ac.ir/article_243092_ace2afe7bc2b36e7973981d9345e75ba.pdf

  1. سرور، ر؛ و اسماعیل‌زاده، ح. (1386). آمایش سرزمین، پیش‌نیاز عدالت اجتماعی مقدمه‌ای بر نقش آمایش سرزمین در تحقق عدالت اجتماعی و توسعۀ پایدار. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 14(2)، 33-41.

https://ensani.ir/file/download/article/1649673891-10539-1400-107.pdf

  1. شکویی، ح. (1383). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا. جلد اول. چاپ چهارم. تهران: انتشارات گیتاشانسی.
  2. فصیحی، ح؛ شماعی، ع؛ و آذرخش، ف. (1399). تحلیل دسترسی به بوستان‌های شهری با رویکرد عدالت فضایی (نمونة مطالعه: شهر ایلام)،برنامه‌ریزی فضایی، 10(2)، 105-118. doi:

10.22108/sppl.2020.115754.1356

  1. فطرس، م. ح؛ و فاطمی‌زردان، ی. (1399). مقایسۀ تطبیقی روند توسعه و میزان نابرابری استان‌های کشور طی سه مقطع 1385، 1390 و 1395: رویکرد مرکز-پیرامون.فصلنامۀ مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 9(35)، 63-89.  doi: 10.22084/aes.2020.20138.2942
  2. قادری‌حاجت، م؛ و حافظ‌نیا، م. ر. (1397). راهکارهای دستیابی به عدالت فضایی در ایرن.پژوهش ‎های جغرافیای سیاسی،3(3)،25-57. doi: 10.22067/pg.v4i9.75411
  3. قدیری‌معصوم، م؛ باغیانی، ح. ر؛ و قدیری‌معصوم، م.(1392). تحرکات جمعیت در نواحی جغرافیایی ایران و پیامدهای آن. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 45(4)، 57-74.

doi: 10.22059/jhgr.2013.36136 doi: 10.22059/jhgr.2013.36136

  1. قنبری، ا؛ و موسوی، م. ن. (1390). قطب‌های رشد به‌مثابه رویکردی در عدم تعادلهای ناحیه‌ای ایران. فصلنامۀ علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی، 11(34)، ۵۰-۷۲.
  2. کاویانی‌راد، م. (1393). تبیین نسبت عدالت محیطی و امنیت ملی.  فصلنامۀ مطالعات راهبردی. 16(61)، 113-130.

https://quarterly.risstudies.org/article_5116_c1bdb4f3954eab859fdced3a57864dde.pdf

  1. محمدی، ع؛ و نوری، س. (1397). سنجش توسعه‌‌یافتگی صنعتی شهرستان‌های استان اردبیل با رویکرد عدالت فضایی. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۵۰(۱)، 145-162.

DOI: 10.22059/jhgr.2018.137203.1007112

  1. مرکز آمار ایران (1395). نتایج نهایی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 (استان‌های محتلف).
  2. مرکز آمار ایران (1399). سالنامۀ آماری کشور.
  3. مرکز آمار ایران (1400). سالنامۀ آماری کشور.
  4. موسوی، م.ن؛ و مدیری، م. (1396). اولویت سنجی شاخص‌های عدالت اسلامی - ایرانی در تحقق آمایش سرزمین و توسعة متعادل در ایران. فصلنامۀ علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، 24(95)، 17-35. doi: 10.22131/sepehr.2015.15547
  5. میرزازاده ح؛ و پریزادی ط. (1397). توسعۀ منطقه‌ای در ایران با رویکرد عدالت توزیعی. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 18(۵۰)، ۱79-۱98. doi:29252/jgs.18.50.179
  6. ویسی، ف؛ منوچهری، س؛ و تابا، ب. (1396). سنجش توسعه‌یافتگی نواحی روستایی مرزی (مورد مطالعه: دهستان‌های شهرستان مریوان). پژوهشنامۀ مطالعات مرزی، 5(15)، 111-132.

https://sid.ir/paper/519456/fa

  1. یزدانی، م. ح؛ و فیروزی، ا. (۱۳۹۵). سنجش عدالت فضایی در توزیع مکانی کاربری‌های آموزشی شهر اردبیل. فصلنامۀ برنامه‌ریزی فضایی، ۶(۳)، ۱۷-۳۶.

 https://sppl.ui.ac.ir/article_21638_a5343586036ef4eb65435747cbe45217.pdf

 

  1. Artelaris, P. (2021). Regional economic growth and inequality in Greece. Regional Science Policy & Practice, 13(1), 141-159. https://doi.org/10.1111/rsp3.12363.
  2. Atkinson, A.B. (2015). Desigualdade: o que pode ser feito? São Paulo: LeYa
  3. Bullard, R. (2000). Dumping in Dixie: Race, Class and Environmental Quality. Westview Press, Third Edition.
  4. Bhering, D. (2021). Regional inequality in Brazil. Master thesis in Analysis and Policy in Economic. Paris School of Economics.

http://piketty.pse.ens.fr/files/Bhering2021.pdf

  1. Coke-Hamilton, P. (2024). Land linked: Innovating in cross-border trade. Third UN Conference on Landlocked Developing Countries. Awaza, Turkmenistan.

https://www.un.org/en/landlocked/think-pieces/itc

  1. Daniela, A. (2014). Theoretical approaches of regional development. Munich Personal RePEc Archive.

 https://mpra.ub.uni-muenchen.de/60287/MPRA Paper No. 60287.

  1. Davoudi, S., & Brooks, E. (2014). When does unequal become unfair? Judging Claims of Environmental Injustice. Environment and Planning, 46 (11), 2686–2702. doi:10.1068/a130346p
  2. de Groot, O., Hauptmeier, S., Holm-Hadulla, F., & Nikalexi, K. (2023). Working Paper Series. Monetary policy and regional inequality. European Center Bank Publication.
  3. Donaubauer, J., Meyer, B., & Nunnenkamp, P. (2014). A new global index of infrastructure: Construction, rankings and applications. Kiel Working Paper1929 , Kiel Institute for the World Economy, Germany.
  4. Gurgul, H., & Lach, L. (2011), The impacts of regional disparities on economic growth. Operations Research and Decisions, 22(2), 37-63.

 https://mpra.ub.uni-muenchen.de/52258/

  1. Harvey, D. (2013). Os limites do capital. São Paulo: Boitempo.
  2. Haselsberger, B. (2014). Decoding borders. Appreciating border impacts on space and people. Planning Theory & Practice, 15(4), 505–526.

https://doi.org/10.1080/14649357.2014.963652.

  1. Israel, E., & Frenkel, A. (2017), Social justice and spatial inequality: toward a conceptual Framework. Progress in Human Geography, 42 (5), 647–665.

doi:10.1177/0309132517702969

  1. Kim, S. (2008). Spatial inequality and economic development: theories, facts, and policies. Commission on Growth and Development Working Paper; No. 16. World Bank, Washington, DC. http://hdl.handle.net/10986/28050
  2. Pandey, A., & Gautam, R. (2020). Regional inequality in India: A state level analysis. MPRA: Munich Personal RePEc Archive. MPRA Paper No. 101980. https://mpra.ub.uni-muenchen.de/101980.
  3. Piketty, T. (2014). O capital no século XXI. Rio de Janeiro: Intrinsic.

https://doi.org/10.4215/rm2021.e20014.

  1. Pirie, G. (1983). On Spatial Justice. Environment and Planning, 15 (4), 465–473. doi:10.1068/a150465.
  2. Reynolds, D., & Shelley, F., (1985). Procedural justice and local democracy. Political Geography Quarterly, 4 (4), 267–288.

  doi:10.1016/0260-9827(85)90035-7.

  1. Sthagen, R. (2020). Maritime boundary disputes: What are they and why do they matter? Marine Policy,Vol. 120, pp 1-9.

https://doi.org/10.1016/j.marpol.2020.104118.

 

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما