اولویت‌بندی تخصصی فعالیت‌های صنعتی با رویکرد آمایش سرزمین (نمونه موردی: استان خراسان رضوی)

نوع مقاله : پژوهشی-کاربردی

نویسندگان

حسین آقاجانی ¹

فرزانه صادقی ²

جواد براتی ³

سارا پارساپور ⁴

¹ استادیار گروه توسعۀ پایدار شهری منطقه‌ای، جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، مشهد، ایران

² پژوهشگر گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی، مشهد، ایران

³ دانشیار گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاددانشگاهی، مشهد، ایران

⁴ پژوهشگر گروه اقتصاد گردشگری، پژوهشکدۀ گردشگری جهاد دانشگاهی، مشهد، ایران.

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.88425.1438

چکیده

هدف آمایش سرزمین، توزیع خردمندانه و متعادل فعالیت‌های اقتصادی در پهنۀ جغرافیایی کشور است. یکی از راهکارهای اصلی تحقق این هدف، تخصصی‌سازی منطقه‌ای فعالیت‌ها براساس شایستگی‌ها و مزیت‌های بومی هر منطقه و در چارچوب سیاست‌های کلان توسعه‌ای است. این رویکرد ضمن افزایش بهره‌وری، نقش مهمی در توسعۀ پایدار مناطق و جلوگیری از تمرکز نامتوازن فعالیت‌ها در نقاط خاص ایفا می‌کند.مطالعۀ حاضر با رویکردی کاربردی و توسعه‌محور، به شناسایی و تعیین اولویت تخصص‌های صنعتی در استان خراسان رضوی و شهرستان‌های آن پرداخته است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و پرسشنامه مبتنی بر نظر ۳۰ تن از کارشناسان و خبرگان صنعتی استان جمع‌آوری شده است. تحلیل داده‌ها در دو بعد اصلی صورت پذیرفت: اول، بررسی پیوندهای پیشین و پسین و مزیت نسبی صنایع از منظر عرضه؛ دوم، بهره‌گیری از رویکرد فضای محصولی از منظر تقاضا. فعالیت‌های صنعتی تحت هفت گروه اصلی براساس کد ISIC مورد بررسی قرار گرفتند: صنایع غذایی و آشامیدنی، محصولات فلزی ساخته شده، وسایل نقلیۀ موتوری، ماشین‌آلات و تجهیزات، فلزات پایه، محصولات کانی غیرفلزی و صنایع لاستیک و پلاستیک. در سطح شهرستان‌ها، با استفاده از شاخص‌هایی مانند منابع طبیعی، پیوندهای صنعتی، دانش فنی، بازار، زیرساخت و خدمات پشتیبان و با به‌کارگیری روش تاپسیس فازی، قلمروهای اولویت‌دار هر تخصص مشخص گردید. یافته‌ها نشان داد که صنایع غذایی، به‌ویژه صنایع لبنی و غیرلبنی، در نواحی مرکزی، شرق و شمال‌شرق استان متمرکز هستند؛ صنایع موتوری و فلزات اساسی عمدتاً در غرب استان قرار دارند و صنایع فلزات پایه بیشتر در جنوب استان متمرکز شده‌اند. برخلاف سایر صنایع، صنایع لاستیک و پلاستیک پراکندگی جغرافیایی قابل توجهی داشته و تمرکز مشخصی ندارند. در پایان، پیشنهادهایی برای توسعۀ متوازن صنعتی و کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای ارائه شده است.
 

کلیدواژه‌ها

آمایش سرزمین

پیچیدگی اقتصادی- داده ستانده

تخصص‌های اولویت‌دار صنعتی

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. آقامحمدی، ن؛ حاجی، غ. ع؛ غفاری، ه؛ و غفاری‌آشتیانی، پ. (1399). سنجش مزیت نسبی فعالیت‌های اقتصادی در استان‌های کشور براساس رهیافت ضریب مکانی. فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(40)، 52-26.
2. آقاجانی، ح. (1402). طرح بازنگری سند و مطالعات آمایش سرزمین استان خراسان رضوی. کارفرما: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خراسان رضوی.
3. اپراجونقانی، ا؛ و نصراللهی، ز. (1401). اولویت‌بندی بخش‌های اقتصادی با توجه به اهمیت منابع آب: تلفیق مدل داده- ستانده و روش تاپسیس (مطالعه موردی: استان اصفهان). نشریۀ علمی تحقیقات اقتصادی، 57(2)، 219-189.
4. احمدیان‌دیوکتی، م. م؛ آقاجانی، ح؛ شیرخدایی، م؛ و طهرانچیان، ا. (1397). راهبردهای مؤثر در تحقق پیچیدگی اقتصادی: کاربرد الگوسازی ساختار تفسیر. فصلنامۀ اقتصاد و الگوسازی، 9(4)، 146-121.
5. اکبری‌گلنگدری، م؛ و روحی‌کریمی، م. (1399). بررسی مزیت نسبی بخش صنعت در استان آذربایجان غربی و تأثیر آن بر توسعۀ مناطق مرزنشین استان. فصلنامۀ اقتصادپنهان، 55،22-35.
6. براتی، ج. (1397). طرح پژوهشی تهیۀ جدول داده- ستانده استان خراسان رضوی و تحلیل کاربرد آن. کارفرما: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان خراسان رضوی. مجری: جهاد دانشگاهی خراسان. رضوی.
7. بهمن‌پورخالصی، ح. ر؛ و نوریان، ف. (1397).شناسایی بخش‌های رقابت‌پذیر منطقه‌ای در استان فارس. نشریۀ هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 22(3)، 44-33.
8. پیکان‌پورفرد، ر؛ و فراست، ف. (1403). مکان‌یابی مناطق صنعتی با تلفیق معیارهای فیزیکی و پویای سرزمین. اکولوژی سرزمین،3(7)،563-551.
9. حسنی، م؛ میکاییلی‌تبریزی، ع؛ سلمان‌ماهیتی، ع. ر؛ و دلیری، ح. (1402). شناسایی خوشه‌‌های صنعتی و تعیین پهنه‌‌های مناسب توسعۀ صنعتی با استفاده از مدل‌‌های تصمیم‌‌گیری چندمعیاره در محیط GIS (مطالعه موردی: شهرستان‌‌های گرگان، گنبدکاووس و آق‌‌قلا در استان گلستان). نشریۀ پژوهش‌های محیط زیست، 14(27)، 304-285.
10. خانزادی، آ. (1401). تعیین بخش‌های پیشران اقتصادی با رویکرد جدول داده- ستانده منطقه‌ای بر مبنای شاخص MFLQ. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و بودجه،27(4)، 132-91.
11. داداش‌پور، ه؛ فتح‌جلالی، آ. (1392). تحلیلی بر الگوهای تخصصی شدن منطقه‌ای و تمرکز فضایی صنایع در ایران. مجلۀ برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 3(11)، 18-1.
12. راهداری، و؛ سفیانیان، ع؛ پورمنافی، و؛ و ملکی، س.( 1402). ارزیابی قابلیت اراضی برای توسعۀ صنعتی با استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره و مفاهیم فازی (مطالعه موردی: زیرحوضه آبخیز پلاسجان). علوم آب و خاک، 27(3)، 150-137.
13. رجب‌پور، ح؛ و صمدیان، ف. (1401). ارزیابی مطالعات اولویت‌بندی صنعتی و پیشنهادهایی برای بهبود سیاستگذاری صنعتی. دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
14. سپهردوست، ح؛ داوری‌کیش، ر؛ و ستاره‌ئی، م. (1397). نقش دولت در پیچیدگی اقتصادی کشورهای در حال توسعه؛ آزمون نظریۀ رشد نامتوازن بامول. فصلنامۀ اقتصاد مقداری، 17(3)، 143-117.
15. سعیدی، ر؛ نصابیان، ش؛ مقدسی، ر؛ و دامن‌کشیده، م. (1401). محاسبه و تحلیل شاخص پیچیدگی اقتصادی در استان‌های ایران. فصلنامۀ سیاست‌های مالی و اقتصادی،10(38)، 186-147.
16. طالبی، م؛ رهبر، ف؛ حیدری، ع؛ و اسمعیل‌زاده ع. (1400). شناسایی ظرفیت‌های صنعتی ایران با استفاده از مدل پیچیدگی اقتصادی با تأکید بر بازار صادراتی کشورهای همسایۀ منتخب. فصلنامۀ راهبرد اقتصادی،10(3)، 461-428.
17. قاسم‌خانی، ا؛ قویدل، ص؛ ابری، ا. غ؛ و موسوی، م. ح. (1401). پیچیدگی اقتصادی، ناکارایی و مزیت نسبی. فصلنامۀ مدلسازی اقتصادسنجی (نشریه علمی)، 7(3)، 37-11.
18. معین‌الدینی، م؛ خراسانی، ن؛ دانه‌کار، ا؛ و دروی‌صفت، ع. ا. (1395). مکان‌یابی محل دفن پسماند شهر کرج با استفاده از تاپسیس فازی سلسله‌مراتبی (مطالعه موردی شهر کرج). مجلۀ منابع طبیعی ایران، 64(2)، 167-155.
19. نصراللهی، ز؛ و زارعی، م. (1396). اولویت‌بندی فعالیت‌های اقتصادی استان یزد با تأکید بر اهمیت منابع آب: تلفیق مدل‌های داده-ستانده و فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 22(71)، 64-27.
20. نظامی، آ؛ پوررشنو، ف؛ و میر، ع. (1397). رتبه‌بندی و مقایسۀ شهرستان‌های استان لرستان در بخش بهداشت و خدمات بهداشتی با استفاده از روش TOPSIS. فصلنامۀ علمی- پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی لرستان، 20(2)، 31-22.
21. نظری‌فارسانی، م؛ و حکمت، ب. (1397). تعیین اولویت سرمایه‌گذاری در استان خوزستان با استفاده از تشکیل جدول داده-ستانده به روش GRIT. فصلنامۀ سیاست‌های مالی و اقتصادی، 6(22)، 45-7.

 

22. Erkan, B., & Yildirimci, E. (2015). Economic Complexity and Export Competitiveness: The Case of Turkey. Procedia -Social and Behavioral Sciences, 195, 524 -533.
23. Felipe J., Kumar, U., Abdon, A., & Bacate, M. (2012). Product Complexity and Economic Development. Structural Change and Economic Dynamics, 23(1), 36 -68.
24. Freire, C. (2019). Economic Diversification: A Model of Structural Economic Dynamics and Endogenous Technological Change. Structural Change and Economic Dynamics, 49, 13 -28.
25. Govindan, K., Shaligram, PP., & Sasi, K. (2009). A hybrid approach using ISM and fuzzy TOPSIS for the selection of reverse logistics provider. Journal of Resources, Conservation and Recycling, 54(1), 28-36.
26. Holland, M.F. (2019). how Democracy Affects Economic Complexity in the Transition Economies of Eastern Europe and Central Asia. doctoral dissertation, University of Mississippi, Institutional Divides.
27. Khan, H., Khan, U., & Khan, M.A. (2020). Causal Nexus between Economic Complexity and FDI: Empirical Evidence from Time Series Analysis. " Chinese Economy, Taylor & Francis Journals, 53(5), 374-394.
28. Utkovski, Z., Pradier, M.F., Stojkoski, V., Perez –Cruz, F., & Kocarev, L. (2018). Economic Complexity unfolded Interpretable model for the Productive Structure of Economies. Plos one, Edited by Alejandro Raul Hernandez Montoya, 13(8), 1 – 38.
29. Zaccaria, A., Cristelli, M., Kupers, R., Tacchella, A., & Pietronero, L. (2016). A case study for a New Metrics for Economic Complexity: The Netherlands. Journal of Economic Interaction and Coordination, 11(1), 151 -169.