شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های تاب‌آوری در بافت فرسودۀ شهری (نمونه موردی: بخش مرکزی شهر اهواز)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

فاطمه یزدانی فرد ¹

فاطمه ادیبی سعدی نژاد ²

آزاده اربابی سبزواری ³

حمید رضا جودکی ²

¹ دانشجوی دکتری تخصصی، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اسلام‌شهر، تهران، ایران

² استادیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ علوم، واحد اسلام‌شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

³ دانشیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ علوم، واحد اسلام‌شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.94097.1573

چکیده

بافت فرسودۀ مرکزی شهر اهواز، به‌عنوان قلب تاریخی و فرهنگی این شهر، با چالش‌های متعددی از جمله فرسودگی کالبدی، زیرساخت‌های ناکارآمد، آسیب‌پذیری در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی و مسائل اجتماعی-اقتصادی روبه‌رو است. در این راستا پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های تاب‌آوری در بافت فرسودۀ شهری، بخش مرکزی شهر اهواز انجام شده است. این پژوهش از نظر روش گردآوری داده‌ها توصیفی و از نظر هدف توسعه‌ای کاربردی است. جامعۀ آماری این پژوهش شامل 40 نفر از کارشناسان و متخصصان خبره در حوزه‌های مدیریت شهری، مدیریت بحران و برنامه‌ریزی شهری اهواز بود. انتخاب این خبرگان از طریق ترکیبی از نمونه‌گیری در دسترس و گلوله‌برفی صورت گرفت و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت تا از جامعیت و اعتبار نظرات اطمینان حاصل شود. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه ترکیبی دلفی-DANP است که برای طراحی آن از تکنیک دلفی طی سه راند استفاده شده است. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و به دست آوردن روابط علت و معلولی و وزن هر یک از شاخص‌ها از تکنیک ترکیبی DANP استفاده گردید. نتایج این پژوهش به‌وضوح نشان می‌دهد که تاب‌آوری بافت فرسوده در بخش مرکزی اهواز، پیوندی عمیق با ابعاد اجتماعی دارد. در این میان، "آگاهی و آموزش" و "سرمایۀ اجتماعی" به‌عنوان قوی‌ترین عوامل تاب‌آوری شناخته شده‌اند. این یافته‌ها بر نقش حیاتی پیوندهای مردمی، اعتماد عمومی و دانش همگانی در توانمندسازی جامعه برای مقابله با چالش‌ها و مخاطرات شهری تأکید می‌کنند. بااین‌حال، پژوهش نشان می‌دهد که ضعف مشهود در زیرساخت‌های نهادی-سازمانی، نقطۀ آسیب‌پذیری جدی است که نیازمند بازنگری و سرمایه‌گذاری استراتژیک است. دستیابی به تاب‌آوری پایدار در بافت فرسودۀ اهواز، مستلزم اتخاذ رویکردی جامع است که ضمن تقویت نقاط قوت اجتماعی و ظرفیت‌های مردمی، به توسعه، بهبود کارایی و یکپارچگی چارچوب‌های نهادی و اجرایی نیز بپردازد. تنها از این طریق می‌توان اهواز را در برابر مخاطرات شهری مقاوم ساخت و مسیر را برای توسعه‌ای پایدار و تاب‌آور هموار کرد.
 

کلیدواژه‌ها

بافت فرسوده

بخش مرکزی

تاب‌آوری شهری

DANP

شهر اهواز

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. احمدی، ع؛ فتحی، س؛ و اکبری، ا. (1397). ارزیابی تاب‌آوری محیط شهری در برابر مخاطرات طبیعی با تأکید بر زمین‌لرزه با استفاده از منطق فازی و GIS (مطالعه موردی: شهر ارومیه). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 7(3)، 73-57.
2. احمدی، م؛ عندلیب،ع.ا؛ ماجدی، ح؛ و سعیده‌زرآبادی، ز. (1398). تحلیلی بر جایگاه سرمایه‌های اجتماعی در بازآفرینی بافت فرسوده تاریخی محلۀ امامزاده یحیی با به‌کارگیری معادلات ساختاری. دانش شهرسازی، 3(2)، 63-49.
3. اردلان، د؛ داودپور، ز؛ و زیاری، ک. (1399). مقایسۀ دو نظریۀ حکمروایی شهری و تاب‌آوری نهادی در نظام مدیریت شهری با روش تحلیل محتوا و ارائۀ مدل ارتقا یافته (نمونه موردی: شهر قزوین). فصلنامۀ مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 15(1)، 159-141.
4. اسدی‌عزیزآبادی، م؛ زیاری، ک؛ و وطن‌خواهی، م. (1397). سنجش و ارزیابی میزان تاب‌آوری بافت‌های فرسودۀ شهری در برابر مخاطرات محیطی ( نمونه موردی: بافت فرسودۀ کلان‌شهر کرج).فصلنامۀ علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 9(35)، 122-111.
5. اکبری، ن؛ طغیانی، ش؛ عندلیب، ع؛ و محمدی، م. (1399). سنجش اولویت ابعاد تاب‌آوری در قوانین بازآفرینی بافت‌های فرسوده (مورد مطالعه: محلۀ سیروس، تهران). فصلنامۀ علوم محیطی، 18(2)، 130-111.
6. ایلانلو، م؛ و سهرابی، ا. (1401). ارزیابی میزان تاب‌آوری کالبدی بافت فرسوده در مقابل مخاطرات طبیعی با تأکید بر زلزله (مطالعه موردی: محلۀ جوادیه منطقه 16 تهران). فصلنامۀ مطالعات توسعۀ پایدار شهری و منطقه‌ای، 3(3)، 119-98.
7. توتونچی، س؛ بحرینی، ح؛ و طبیبیان، م. (1402). ارزیابی شاخص‌های تاب‌آوری کالبدی بافت‌های فرسوده در برابر زلزله (مطالعه موردی: محلۀ قلعه شهرستان دزفول)، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 18(3)، 253-239.
8. حاتمی، ا؛ پرویزی، س؛ و اکبری منفرد، ب. (1401). ارزیابی ابعاد و شاخص‌های تاب‌آوری شهری در بافت فرسودۀ شهر بروجرد. پژوهش‌های جغرافیای اقتصادی، 3(9)، 58-39.
9. حاجی‌علی‌زاده، ج؛ و رشیدی، ا. (1399). بررسی نقش نهادهای مدیریت سرزمینی در تاب‌آوری ناحیه‌ای با تأکید بر مخاطرات ناشی از نوسانات آب و هوایی (محدوده مورد مطالعه: بناب). آمایش محیط، 13(49)، 83-57.
10. حمیدی، پ؛ لطفی، ص؛ و نیک‌پور، ع. (1401). بررسی وضعیت شاخص‌های تاب‌آوری کالبدی در شهر ساری با استفاده از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی معکوس (IHWP). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 17(4)، 1002-991.
11. خوش‌پسند، پ؛ پورشیخیان، ع؛ اصغری، ح؛ و حسنی‌مهر، ص. (1402). نقش مدیریت شهری در بازآفرینی بافت فرسودۀ شهری (مطالعه موردی: محدوده اطراف بازار مرکزی شهر رشت). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 11(18)، 171-163.
12. درمانی، ‌ن؛ پرورش، د؛ و علی‌پور، ‌و. (1403). بررسی تاب‌آوری شهر بندرعباس در ابعاد و مؤلفه‌های زیست‌محیطی و ارائۀ راهبردهای مدیریت شهری. آمایش محیط، 64(17)، 72-45.‎
13. رسولی، م؛ حاجی‌زاده اناری، ح؛ سعیدپور، ش؛ هوشنگ، م؛ و قبادی، ش. (1402). ارائۀ راهبردهای بازآفرینی رویدادمدار در بافت‌های فرسوده شهری (مطالعه موردی: بافت فرسودۀ شهر سنندج). توسعۀ پایدار شهری، 4(11)، 70-51.
14. زیاری، ک؛ قلی‌نژاد، م؛ و مجیدی‌بازخانه، م. (1398). ارزیابی تاب‌آوری کالبدی سکونتگاه‌های شهری در برابر سوانح طبیعی (مطالعه موردی: محله دستغیب). ششمین کنگرۀ ملی عمران، معماری و توسعۀ شهری، تهران، ایران.
15. ژاله، م؛ و چاره‌جو، ف. (1400). سنجش و پهنه‌بندی میزان تاب‌آوری کالبدی محلات شهری در برابر زلزله نمونه مورد مطالعه منطقۀ ١٢ تهران. مدیریت بحران،10(1)، 99-83.
16. سرور، ه. (1398). شناسایی بافت‌های فرسودۀ شهری براساس شاخص‌های کالبدی مطالعه موردی: منطقه یک شهر تبریز. مجلۀ شهر پایدار، 2(1)، 14-1.
17. سعیدی، ب؛ احمدی، ف؛ خادم‌الحسینی، ا؛ و طغیانی، ش. (1401). بررسی وضعیت حکمروایی خوب شهری در منطقۀ 14 شهر اصفهان درراستای تحقق تاب‌آوری اجتماعی. فصلنامۀ جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 12(46)، 1086-1107.
18. صفایی‌پور، م؛ و دامن‌باغ، ص. (1398). تحلیل مؤلفه‌های بازآفرینی شهری در بافت فرسودۀ مرکزی شهر اهواز. برنامه‌ریزی توسعۀ کالبدی، 6(3)، 122-103.
19. گرجی، م؛ خادم‌الحسینی، ا؛ اذانی، م؛ و صابری، ح. (1400). تبیین تاب‌آوری اجتماعی بافت فرسودة شهری با بهره‌گیری از معادلات ساختاری PLS نمونة پژوهش: منطقة 3 شهر اصفهان. برنامه‌ریزی فضایی، 11(3)، 166-145.
20. محمدی‌سرین‌دیزج، م. (1400). تحلیل تاب‌آوری فیزیکی‌- کالبدی نواحی شهری در برابر زلزله با ارائۀ سناریو (مورد مطالعه: شهر زنجان). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 21(60)، 85-65.
21. ملکی، س؛ و نصیری‌برم الوان، ا. (1403). شناسایی و ارزیابی عوامل کلیدی مؤثر بر میزان تاب‌آوری بافت فرسودۀ شهر بهبهان با رویکرد آینده‌پژوهی. نشریۀ علمی شهر ایمن، 7(2)، 152-133.
22. نامجویان، ف؛ رضویان، م؛ و سرور، ر. (1396). تاب‌آوری شهری چارچوبی الزام‌آور برای مدیریت آیندۀ شهرها. جغرافیایی سرزمین، 14(55)، 95-81.

 

23. Alizadeh, H., Sharifi, A., Damanbagh, S., Nazarnia, H., & Nazarnia, M. (2023). Impacts of the COVID-19 pandemic on the social sphere and lessons for crisis management: a literature review. Natural Hazards, 5, 1-26.
24. Bautista- Puig, N., Benayas, J., Manana-Rodríguez, J., Suárez, M., & Sanz-Casado, E. (2022). The role of urban resilience in research and its contribution to sustainability. Cities, 126, 103-117.
25. Chen, Y., Huang, Y., Li, K., & Luna-Reyes, L. F. (2019). Dimensions and measurement of city resilience in theory and in practice. In Proceedings of the 12th International Conference on Theory and Practice of Electronic Governance (pp. 270-280).
26. Delgado-Ramos, G. C., & Guibrunet, L. (2017). Assessing the ecological dimension of urban resilience and sustainability. International Journal of Urban Sustainable Development, 9(2), 151-169.
27. Drobniak, A. (2012). The urban resilience–economic perspective. Journal of Economics and Management, 10, 5-20.
28. Faber, M. H., Qin, J., Miraglia, S., & Thöns, S. (2017). On the probabilistic characterization of robustness and resilience. Procedia engineering, 198, 1070-1083.
29. Fuady, M., Buraida, Kevin, M. A., Farrel, M. R., & Triaputri, A. (2025). Enhancing urban resilience: opportunities and challenges in adapting to natural disasters in Indonesian cities. Sustainability, 17(4), 16-32.
30. Fastiggi, M., Fastiggi, M., Meerow, S., & Miller, T. R. (2021). Governing urban resilience: Organisational structures and coordination strategies in 20 North American city governments. Urban Studies, 58(6), 1262-1285.
31. Haghighi Fard, S. M., & Doratli, N. (2022). Evaluation of Resilience in Historic Urban Areas by Combining Multi-Criteria Decision-Making System and GIS، with Sustainability and Regeneration Approach: The Case Study of Tehran (IRAN). Sustainability, 14(5) , 2495.
32. Li, W., Li, Q., Jia, L., Hou, D., Wang, S., & Liu, Y. (2025). Resilience Regeneration Priorities for Old Blocks Based on Public Satisfaction: A Case Study of Beijing, China. Buildings, 15(4), 536-554.
33. Liu،, Yi, Z., Zhang, X., Shrestha, A., Martek, I., & Wei, L. (2017). An evaluation of urban renewal policies of Shenzhen، China. Sustainability, 9(6), 10-21.
34. LopezDeAsiain, M., & Díaz-García, V. (2020). The importance of the participatory dimension in urban resilience improvement processes. Sustainability, 12(18), 1-18.
35. Lu, X., Liao, W., Fang, D., Lin, K., Tian, Y., Zhang, C., Zheng, Z., & Zhao, p. (2020). Quantification of disaster resilience in civil engineering: A review. Journal of Safety Science and Resilience, 1(1), 19-30.
36. Masik, G., & Grabkowska, M. (2020). Practical dimension of urban and regional resilience concepts: A proposal of resilience strategy model. Miscellanea Geographica, 24(1),14-29.
37. Mehmood, A. (2016). Of resilient places: planning for urban resilience. European planning studies, 24(2), 407-419.
38. Peng, S., Li, Q., Chen, Z., Du, H., Liu, Y., & Li, W. (2024). Resilience Evaluation and Renovation Strategies of Public Spaces in Old Communities from a Disaster-Adaptive Perspective. Sustainability, 16(16), 68-87.
39. Porta, S., Xu, Y., Restrepo, C. R., Kwong, L. K., Zhang, B., Brown, H. J., ... & Lee, V. M. Y. (2018). Patient-derived frontotemporal lobar degeneration brain extracts induce formation and spreading of TDP-43 pathology in vivo. Nature communications، 9(1) , 20-42.
40. Ribeiro, P. J. G., & Gonçalves, L. A. P. J. (2019). Urban resilience: A conceptual framework. Sustainable cities and society, 50, 101625.
41. Suárez, M., Gómez-Baggethun, E., Benayas, J., & Tilbury, D. (2016). Towards an urban resilience index: A case study in 50 Spanish cities. Sustainability, 8(8), 774.
42. Tumini, I., Villagra-Islas, P., & Herrmann-Lunecke, G. (2017). Evaluating reconstruction effects on urban resilience: a comparison between two Chilean tsunami-prone cities. Natural Hazards, 85, 1363-1392.
43. Wang, H., Liu, Z., & Zhou, Y. (2023). Assessing urban resilience in China from the perspective of socioeconomic and ecological sustainability. Environmental Impact Assessment Review, 102, 107163.
44. Wang, Z., Deng, X., Wong, C., Li, Z., & Chen, J. (2018). Learning urban resilience from a social-economic-ecological system perspective: A case study of Beijing from 1978 to 2015. Journal of Cleaner Production, 183, 343-357.
45. Wubneh, M. (2020). Urban resilience and sustainability of the city of Gondar (Ethiopia) in the face of adverse historical changes. Planning Perspectives, 36(2), 363–391.
46. Wubneh, M. (2020). Urban resilience and sustainability of the city of Gondar (Ethiopia) in the face of adverse historical changes. Planning Perspectives, 36(2), 363–391.
47. Zeng, X., Yu, Y., Yang, S., Lv, Y., & Sarker, M. N. I. (2022). Urban Resilience for Urban Sustainability: Concepts، Dimensions، and Perspectives. Sustainability, 14(5), 24-
48. Ren, M., & Chai, N. (2025). Resilience Renewal Design Strategy for Aging Communities in Traditional Historical and Cultural Districts: Reflections on the Practice of the Sizhou’an Community in China. Buildings, 15(6), 965.
49. Zecchin, L., Faccin, A., Anh, D. N., Nath, S. S., & Barausse, A. (2025). Environmental, Social and Economic Enablers and Constraints for the Revitalisation of Urban Waterways: The Case of Padova (Italy). In Blue-Green Rehabilitation: Urban Planning, Leisure and Tourism in River Cities (pp. 1-21). GB: CABI.
50. Yuan, S., Maliki, N. Z., & Li, R. (2025). Enhancing resilient sustainable cities: public perspectives of urban resilient design. International Development Planning Review, 47(3), 283-308.
51. Bayoumi, W., Effat, H. A., Ramadan, R., Mansour, K., & AbdAlmoity, E. A. (2025). Towards a Socio-economic Resilience Assessment for Social Deterioration and Economic Decline: An Application in Greater Alexandria Coastal City Using Geospatial Models. In Modelling and Advanced Earth Observation Technologies for Coastal Zone Management (pp. 389-436). Cham: Springer Nature Switzerland.
52. Noaime, E., Alalouch, C., Mesloub, A., Hamdoun, H., Gnaba, H., & Alnaim, M. M. (2025). Urban Centrality as a Catalyst for City Resilience and Sustainable Development. Land, 14(7), 13-
53. Dong, D., Yu, Z., & Xu, J. (2025). A Study on the Characteristics and System Construction of Urban Disaster Resilience in Shanghai: A Metropolis Perspective. Sustainability, 17(1), 248-262.
54. Bai, Y., Han, W., & Zhang, Y. (2025, May). Sustainable Renovation and Revitalization of Old Urban Communities for Infrastructure and Public Service Improvement in Chengdu. In 3rd International Conference on Green Building, Civil Engineering and Smart City (GBCESC 2024) (pp. 474-482). Atlantis Press.
55. Sakarya, A., & Bektaş, Y. (2025). Urban regeneration in response to natural disasters: Insights from the 2023 Kahramanmaraş earthquakes. Journal of Housing and the Built Environment,5(2), 1-31.