توسعۀ گردشگری از دیرباز بهعنوان ابزاری مؤثر برای فقرزدایی تلقی میشود. این فرایند با استفاده از منابع طبیعی، فرهنگی و تاریخی، به ایجاد فرصتهای اقتصادی، اشتغالزایی و تقویت هویت محلی کمک میکند و برای کشور درحالتوسعهای مانند عراق که با معضلات و محدودیتهای اقتصادی و نیز اقتصاد تکمحصولی روبهرو است، اهمیت زیادی دارد. محور ارتباطی نجف – کربلا قابلیت گردشگری بالایی دارد. شهرهای نجف و کربلا در دهههای اخیر، پذیرای گردشگران داخلی و بینالمللی بسیاری بهویژه در ماه محرم و صفر هستند. این روند در طول سال نیز ادامه دارد و جایگاه گردشگری شهرهای مذکور را در مقایسه با دیگر انواع گردشگری ارتقاء داده است. پژوهش حاضر ازنظر هدف توسعهای و ازنظر روش توصیفی-تحلیلی و پیمایشی است. این مقاله به بررسی نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای توسعۀ گردشگری مذهبی در محور ارتباطی نجف-کربلا پرداخته است. جامعۀ آماری شامل گردشگران محور ارتباطی نجف به کربلا است. برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده و حجم نمونه 385 نفر تعیین شد. با استفاده از مدل تحلیلی SWOT و ماتریس برنامهریزی استراتژیک کمی QSPM))، وضعیت کنونی این منطقه تحلیل شد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که محور نجف-کربلا از نقاط قوت و فرصتهایی مانند دسترسی به خدمات اسکان متنوع و جذب گردشگران بینالمللی برخوردار است. بااینحال، کمبود زیرساختهای حملونقل و ازدحام ازجمله نقاط ضعف و تهدیدات این محور است. این مقاله راهبردهایی شامل ارتقای زیرساختهای اقامتی و حملونقل، بهبود مدیریت بحران، توسعۀ شبکههای ارتباطی و تقویت برنامههای آموزشی برای جوامع محلی پیشنهاد میدهد. باید بیان کرد که موفقیت در توسعۀ این محور نیازمند هماهنگی میان ذینفعان، جذب سرمایهگذاریهای هدفمند و توجه به ابعاد زیستمحیطی و اجتماعی است.
آزاده، س. ر؛ و وارثی، ح. (۱۳۹۸). تحلیلی بر اولویتهای اجرایی در ارتقاء کیفیت فضاهای گردشگری شهری (مطالعه موردی: شهر یزد). فصلنامۀ گردشگری شهری، 6 (۳)، ۴۱–۵۷.
آقاجانی، م؛ و فراهانیفرد، س. (۱۳۹۴). گردشگری مذهبی و عوامل مؤثر بر آن (مطالعه موردی: ایران). فصلنامۀ سیاستهایراهبردی، ۹(۳)، ۴۳–۶۶.
اکبریان رونیزی، س؛ و رستگار، ا. (۱۴۰۰). تبیین و تحلیل عوامل مؤثر بر رضایتمندی گردشگر از مقصدهای گردشگری (مطالعه موردی: شهر درگهان). فصلنامۀ گردشگری شهری، 7 (۴)، ۱۲۹–۱۴۳.
الموسوی، ا؛ و علیالحسابی، م. (۱۴۰۳). تبیین نقش اَبَررویدادهای مذهبی در مدیریت شهری با رویکرد پایداری اجتماعی-فرهنگی (مطالعه موردی: رویداد اربعین حسینی در محور نجف به کربلا). مجلۀ پژوهشهای معماری اسلامی، ۱۲(۱)، 154–۱7۴.
ایزدیسعدی، ع؛ تقوایی، م؛ و پیوستهگر، ی. (۱۴۰۱). بررسی و ارزیابی عوامل مؤثر بر بهبود توسعۀ خدمات گردشگری در شهر شیراز. نگرشهای نو در جغرافیای انسانی، 14 (۲)، ۱۲۳–۱۴۱.
پایگاه، ا. (۱۴۰۰). نقش گردشگری مذهبی در توسعۀ زمینههای فرهنگی و اجتماعی. دومین کنفرانس بینالمللی فناوریهای نوین در مهندسی معماری و شهرسازی ایران، صص ۱–۱۰.
تاجبخش، غ. (۱۳۹۸). رضایتمندی و زیارت. پژوهشنامۀ حج و زیارت، ۴(۲)، ۹۵–۱۲۱.
تقوایی، م؛ جانعلیپور، ش؛ و شفیعی، م. (۱۴۰۱). توسعۀ گردشگری خلاق با تأکید بر جاذبههای گردشگری (مطالعه موردی: شهر اصفهان). جغرافیا و برنامهریزی، ۲۶(۷۹)، ۹۳–۱۱۳.
تقوایی، م؛ موسویکیفته، م؛ و قاسمیالوری، ف. (۱۴۰۱). تبیین راهکارهای توسعۀ گردشگری خلاق در خدمات گردشگری (مطالعه موردی: شهر اصفهان). برنامهریزی فضایی، ۱۲(۴)، ۱۲۵–۱۴۶.
جمشیدی، م؛ برکپور، ن؛ و کلانتری، خ. (۱۳۹۸). بررسی اثرات اقتصاد سیاسی گردشگری مذهبی بر توزیع نامتوازن خدمات گردشگری مشهد. فصلنامۀ علمی مطالعات مدیریت گردشگری، 14 (۴۷)، ۲۲۱–۲۶۰.
حبیبی، ک؛ نجفی، م؛ و سعیدی، م. (۱۴۰۳). اثرپذیری اقتصاد شهرهای مرزی از گردشگری مذهبی با تکیهبر مراسم اربعین (مطالعه موردی: شهرهای مهران و قصر شیرین). پژوهشنامۀ مطالعات مرزی، 13 (۴۳)، ۱–۲۱.
حقیقی، ف؛ و غایبی، م. (۱۴۰۱). ارزیابی کیفیت خدمات ارائهشده و رفتار گردشگر در گردشگری مذهبی شهر کربلا. پنجمین کنفرانس بینالمللی مدیریت، گردشگری و تکنولوژی.
حنایی، ت؛ رضوانیان، س؛ و بشیان، ف. (۱۴۰۲). سناریونویسی آیندههای محتمل گردشگری مذهبی شهر مشهد. مجلۀ علوم جغرافیایی، ۱۹(۴۳)، ۳۲–۵۰.
حیدریهرتمه، م. (۱۴۰۰). گردشگری مذهبی و انگیزههای حضور در همایشهای رهبری مذهبی (رویکرد توسعه رهبری معنوی). نشریۀ فضای گردشگری، 11 (۴۱)، ۹۱–۱۰۹.
رحمانی، ب؛ شمس، م؛ و حاتمیفر، س. (۱۴۰۱). امکانسنجی توسعه پایدار گردشگری در شهر ملایر با استفاده از مدل SWOT . فصلنامۀ جغرافیا و مطالعات محیطی، 1 (۳)، ۱۳–۲۵.
رستمی، ع؛ ایدی، م؛ اسلامبولچی، ع؛ و ربیعیمندجین، م. (۱۴۰۳). ارائه الگوی گردشگری مذهبی در مرز بینالمللی مهران (الگویی برآمده از نظریه دادهبنیان). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۲۴(۷۳)، ۲۵۷–۲۷۸.
رضاپور هندخاله، آ؛ نیکدل، ن؛ و مسلمیپورلالمی، پ. (۱۳۹۹). بررسی نقش امکانات مراکز پذیرایی حاشیه تالاب انزلی در جذب گردشگر. پژوهشهای کاربردی در مدیریت و علوم انسانی، 1(۱)، ۸–۱۹.
رضویزاده، ن. (۱۳۹۶). ادراک و تجربۀ زیستۀ زائران پیاده ایرانی در عراق (مورد مطالعه: پیادهروی اربعین آذر ۱۳۹۳ – عراق). فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 6 (۴)، ۵۹۵–۶۳۱.
زبین، ع؛ صادقی، ع؛ خاوریانگرمسیر، ا؛ کبیرزاده، م؛ و صفاری، م. (۱۴۰۳). برنامهریزی راهبردی الگوی مدیریت گردشگری مقصد در کربلای معلی. نهمین همایش بینالمللی گردشگری، جغرافیا و محیطزیست پایدار، همدان.
سقائی، م؛ و علیزاده، م. (۱۳۹۳). بررسی چالشها، فرصتها و راهکارهای توسعه گردشگری روستایی (مورد مطالعه: روستاهای بیاضه، گرمه و مصر از شهرستان خور و بیابانک). فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، 29 (۳)، ۴۱–۶۰.
شادور، س؛ و عربی، م. (۱۴۰۱). ارزیابی و سطحبندی فضای عرضه خدمات و تسهیلات گردشگری شهر ساحلی بوشهر با استفاده از GIS و منطق فازی. پژوهشهای جغرافیای انسانی، ۵۴(۳)، ۸۸۹–۹۰۵.
شرکا، س؛ علیزاده، ک؛ و حمید، ج. (۱۴۰۱). ارزیابی عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری (نمونه موردی: شهر بروجن). مجلۀ گردشگری شهری، 4 (۲)، ۱۳۱–۱۴۶.
عباسی، س؛ اقبالی، ن؛ و رجبی، آ. (۱۴۰۰). راهبردهای توسعه گردشگری مذهبی–تاریخی شهر زنجان. فصلنامۀ مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، ۲(۳)، ۱۲۳–۱۴۰.
فضلی، ص؛ و صمدی، م. (۱۴۰۱). سنجش و رتبهبندی گردشگری استانهای ایران از منظر زیرساختهای توسعه گردشگری. فصلنامۀ برنامهریزی و آمایش فضا، 26 (۲)، ۵۸–۷۸.
قاسمی، ا؛ رحیمینیک، ع؛ وظیفدوست، ح؛ و میرابی، و. (۱۴۰۲). اولویتبندی مؤلفههای مؤثر بر توسعه گردشگری مذهبی در شهر مشهد با رویکرد دیمتل. نشریۀ علوم جغرافیایی، 19 (۴۲)، ۶۱–۷۵.
کیانیسلمی، ص؛ و بسحاق، م. (۱۳۹۶). تحلیل نقش خدمات و زیرساختهای گردشگری در وفاداری و تمایل به بازدید مجدد گردشگران (مطالعه موردی: مناطق روستایی شهرستان ساوجبلاغ). فصلنامۀ گردشگری و توسعه، 6 (۳)، ۱۵۴–۱۷۶.
گودرزی، م؛ ملکی، س؛ و ملکوتی، ا. (۱۴۰۲). بررسی و تحلیل ظرفیتهای اقتصادی گردشگری اربعین در استان خوزستان. فصلنامۀ جغرافیایی فضای گردشگری،۱۲(۴۶)، ۱–۱۸.
متقیدستنایی، ا؛ قربانیسپهر، آ؛ کیانی، ل؛ و امرایی، م. (۱۳۹۹). تحلیل فرصتها و چالشهای ژئوپلیتیک ایران بر گردشگری مذهبی (مطالعه موردی: شهر مشهد). جغرافیا و برنامهریزی منطقهای،۱۰(۲)، ۱۱۴۱–۱۱۶۶.
محمودی، ع. (۱۴۰۳). شناسایی و اولویتبندی عوامل مؤثر بر توسعۀ گردشگری مذهبی شهر کربلا. سومین کنفرانس بینالمللی اقتصاد و مدیریت کسبوکار، 30-45.
مهدیانبهنمیری، م؛ و تقوایی، م. (۱۴۰۱). تحلیل پراکنش فضایی برخورداری از ابعاد عملکردی گردشگری خلاق (مطالعه موردی: استان گلستان). جغرافیا و برنامهریزی، ۲۶(۸۲)، ۲۲۴–۲۴۹.
مهرگانصومعهسرایی، ب؛ آزادغلامیخسمخی، ف؛ و مهرگانصومعهسرایی، ع. (۱۴۰۱). تحلیل نقش گردشگری مذهبی در توسعۀ شهری (مطالعه موردی: اماکن مذهبی شهر رشت). مهندسی جغرافیای سرزمین، ۶(۲)، ۴۴۹–۴۷۰.
نوراللهزاده، ف؛ و اسدی، ع. (۱۳۹۹). راهبرد رسانۀ استانی در خصوص توسعۀ اقتصادی استان با تأکید بر گردشگری زیارتی در اربعین حسینی. فصلنامۀ پژوهشهای ارتباطی،۲۷(۴)، ۴۱–۶۲.
Abouelmagd, D. (2023). Sustainable urbanism and cultural tourism: The case of the Sphinx Avenue, Luxor. Alexandria Engineering Journal, 71, 239–261.
Ahmed Razzaq, A., & Valentinovich, P. (2020). Sustainable tourism planning (case study of Al-Manar City - Republic of Iraq): Study of potentials and means of development. IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, 928(2), 022152, 1–10. https://doi.org/10.1088/1757-899X/928/2/022152
Al-Saadi, N. (2014). Insights into the main difficulties of achieving sustainable development of tourism in Iraq. Analele Universității din Oradea – Seria Geografie, 24(1), 32–43.
Alvaredo, F., Chancel, L., Piketty, T., Saez, E., & Zucman, G. (2018). World inequality report. Berlin: Belknap Press of Harvard University Press.
Annamalah, S., Paraman, P., Ahmed, S., Dass, R., Sentosa, I., Pertheban, T., ... Singh, P. (2023). The role of open innovation and a normalizing mechanism of social capital in the tourism industry. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 9, 1–18.
Assaye Alamineh, G., Wolyie Hussein, J., Endaweke, Y., & Taddesse, B. (2023). The local communities’ perceptions on the social impact of tourism and its implication for sustainable development in Amhara Regional State. Heliyon, 9, 1–17.
Battour, M., Ismail, N., Battor, M., & Awais, M. (2017). Islamic tourism: An empirical examination of travel motivation and satisfaction in Malaysia. Tourism, 20, 50–67.
Bhattacharya, P., Bhattacharya, A., Saha, J., Samanta, B., Mondal, S., Bhattacharya, S., & Paul, S. (2023). Perception–satisfaction based quality assessment of tourism and hospitality services in the Himalayan region: An application of AHP–SERVQUAL approach on Sandakphu Trail, West Bengal, India. International Journal of Geoheritage and Parks, 11, 259–275.
Bohlin, M., Brandt, D., & Elbe, J. (2016). Tourism as a vehicle for regional development in peripheral areas – myth or reality? A longitudinal case study of Swedish regions. European Planning Studies, 24, 1–18.
Bruyn, C., Ben Said, B., Meyer, N., & Soliman, M. (2023). Research in tourism sustainability: A comprehensive bibliometric analysis from 1990 to 2022. Heliyon,9, 1–22.
Chang, C., & Wang, E. (2023). Pleasure and restriction: The relationships between community tourism experience value and visitor management. Journal of Outdoor Recreation and Tourism, 42, 1–12.
Chen, L., & Guo, Y. (2023). Revisiting resource extraction perspective in determining the tourism industry: Globalisation and human capital for next-11 economies. Resources Policy, 85, 1–10.
Chen, Y., Zhang, D., & Ji, Q. (2022). Impacts of regional cooperation agreements on international tourism: Evidence from a quasi-natural experiment. International Review of Economics & Finance, 82, 663–676.
Gao, J., Peng, P., Lu, F., & Claramunt, C. (2023). A multi-scale comparison of tourism attraction networks across China. Tourism Management, 90, 1–13.
Gato, M., Dias, A., Pereira, L., Lopes da Costa, R., & Gonçalves, R. (2023). Marketing communication and creative tourism: An analysis of the local destination management organization. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 8, 1–23.
Hadi Zwead, A. (2023). Tourism potential in the Middle Euphrates governorates (Karbala, Nabul, and Najaf) and ways to develop them. Zien Journal of Social Sciences and Humanities, 24, 10–26.
Han, S., Ramkissoon, H., You, E., & Kim, M. (2023). Support of residents for sustainable tourism development in nature-based destinations: Applying theories of social exchange and bottom-up spillover. Journal of Outdoor Recreation and Tourism, 43, 1–13.
Hu, Z., Kumar, J., Qin, Q., & Kannan, S. (2023). Assessing the coupling coordination degree between all-for-one tourism and ecological civilization: Case of Guizhou, China. Environmental and Sustainability Indicators, 19, 1–27. https://doi.org/10.1016/j.indic.2023.100272
Kadhim Al-Najim, K. (2024). The impact of tourism sustainability on the preservation of the urban heritage of ancient cities: Karbala city as a model. Al-Ghary Journal of Economic and Administrative Sciences, 20, 1082–1108.
Mohd Nor, N. A., Salleh, N. H. M., & Falatehan, A. F. (2021). The effect of tourism expenditure on the economy: New evidence. Jurnal Ekonomi Malaysia, 55(3), 23–34. https://doi.org/10.17576/JEM-2021-5503-02
Sammut-Bonnici, T. (2015). SWOT analysis. In Wiley Encyclopedia of Management. University of Malta.
Sumanapala, D., & Wolf, I. (2023). A wellbeing perspective of indigenous tourism in Sri Lanka. Annals of Tourism Research Empirical Insights, 4, 1–10. https://doi.org/10.1016/j.annale.2023.100099
Zhang, H., & Yang, Y. (2023). Is tourism growth able to shrink economic inequalities? A DSGE analysis. Annals of Tourism Research Empirical Insights, 4, 1–13. https://doi.org/10.1016/j.annale.2023.100089
Zhang, Y., Wang, L., Zheng, Y., & Tian, F. (2023). Cooperation, hotspots and prospects for tourism environmental impact assessments. Heliyon, 9, 1–27. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e17109
