تبیین و ارزیابی تهدیدات محیط‌زیست شهری با رویکرد هوشمندسازی: مورد مطالعه شهرداری تبریز

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

راضیه قاسم زاده ¹

حسین نظم فر ²

مهشید تقی خانی ³

¹ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

² استاد گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی،دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

³ کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.93975.1571

چکیده

تمرکز جمعیت در شهرها آن‌ها را به نظام‌هایی پیچیده و به‌هم‌پیوسته تبدیل کرده است که شامل زیرساخت‌های حیاتی، تعاملات اجتماعی-اقتصادی و شبکه‌های حکمرانی هستند. پیچیدگی فزایندۀ محیطی، شدت روزافزون رقابت، گسترش و رواج فناوری‌های نو و پیشرفته، توسعۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات، ظهور شیوه‌های نوین عرضۀ کالا و خدمات، مسائل زیست‌محیطی و همچنین تغییر جهت سازمان‌ها از دارایی‌های مشهود به‌سوی دارایی‌های نامشهود، از جمله عواملی هستند که موجب شده‌اند شهرهای هوشمند با طیف گسترده‌ای از ریسک‌ها، تهدیدها و خطرات پیچیده، متنوع و حتی پیش‌بینی‌نشده مواجه شوند. در این میان، مدیریت هوشمند تهدیدات محیط‌زیست شهری به‌عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری شهری، اهمیت ویژه‌ای یافته است. هدف پژوهش حاضر، تبیین و ارزیابی تهدیدات محیط‌زیست شهری با رویکرد هوشمندسازی در دو بعد «احتمال وقوع» و «میزان تأثیر» بر شاخص‌های منتخب در شهرداری تبریز است. جامعۀ آماری تحقیق را ۵۵ نفر از متخصصان و کارشناسان بخش‌های مرتبط با هوشمندسازی در شهرداری تبریز تشکیل می‌دهند که براساس روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شده‌اند. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، ابتدا در محیط نرم‌افزار SPSS جهت ارزیابی وضعیت شاخص‌های پژوهش از آزمونt  تک‌نمونه‌ای استفاده شد و سپس برای شناسایی و رتبه‌بندی ریسک‌ها، در نرم‌افزار AMOS از روش تحلیل عاملی مرتبه دوم بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که از میان شاخص‌های مورد بررسی، مهم‌ترین تهدیدات از نظر احتمال وقوع و میزان تأثیر به‌ترتیب شامل چالش‌های قانونی و اخلاقی،(0.92)، تجهیزات هوشمند و ایمنی شهری (0.90)، تبعیض دیجیتال  (0.86)، تراکم جمعیت، (0.85)، زیرساخت الکترونیک (0.77) و تغییر رفتار شهروندان(0.75)  هستند. نتایج کلی تحقیق بیانگر آن است که شهرداری تبریز از نظر میزان تهدیدات محیط‌زیست شهری در وضعیت مناسبی قرار ندارد و بیشترین سطح ریسک مربوط به شاخص‌های قانونی، تجهیزات و ایمنی شهری است.
 

کلیدواژه‌ها

محیط‌زیست

شهر هوشمند

تهدیدات

شهرداری تبریز

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. استادی، ی. (1400). بررسی تأثیر مستقیم مدیریت شهری بر محیط‌زیست. پنجمین همایش بین‌المللی عمران، معماری و شهر سبز پایدار، تهران. https://civilica.com/doc/1156300
2. آشنا، ر. (1400). تبیین جایگاه محیط‌زیست در برنامه‌های توسعۀ شهری با تأکید بر برنامه‌ریزی طراحی محور. دومین کنفرانس بین‌المللی و پنجمین کنفرانس ملی، 1-18.

 https://civilica.com/doc/1248852

3. بخشیان، ج؛ عباسی، م؛ و گیوه‌چی، س. (1393). ارزیابی ریسک‌های پروژه‌های تعاونی مسکن با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره. فصلنامۀ مطالعات مدیریت شهری، 6(18) ، 25-35. https://sanad.iau.ir/fa/Article/824531#:~:text=https%3A//sanad.iau.ir/fa/Article/824531
4. تهران هوشمند. (1397). سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
5. حسینی، ح. (1388). جمعیت، محیط‌زیست و منابع طبیعی. سایت جمعیت‌شناسی. https://populationstudies.blogfa.com/post/409
6. برادران‌خانیان، ز؛ پناهی، ح؛ و اصغرپور، ح. (۱۳۹۹). بررسی وضعیت کنونی تحول هوشمند در کلان‌شهر تبریز. اقتصاد شهری، ۵(۲)، ۸۵–۱۱۲.
7. روستایی، ش؛ پورمحمدی، م؛ و قنبری، ح. (1397). تئوری شهر هوشمند و ارزیابی مؤلفه‌های زیرساختی آن در مدیریت شهری موردشناسی: شهرداری تبریز. جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، 8 (26)، 197-216.

 https://dorl.net/dor/20.1001.1.23452277.1397.8.26.12.4

8. زینالی‌عظیم، ع. (1401). تحلیل دلبستگی مکانی در شهر تبریز با به‌کارگیری مقیاس شهرهای هوشمند در دوران بیماری کووید 19. مجلۀ پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10 (3)، 80-65. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2022.342120.1687
9. سرحدی‌نسب، س؛ کیخا، ط؛ و علم‌زاده، ز. (1399). مدیریت محیط‌زیست شهری و توسعۀ پایدار. پنجمین کنفرانس بین‌المللی تحقیقات بین‌رشته‌ای در عمران، معماری و مدیریت شهری قرن 21تهران. https://civilica.com/doc/1156956
10. سیاح‌مفصلی، ا؛ و صحفی، ن. (1389). تبیین روش‌شناسی استفاده از مدل مدیریت ریسک در مدیریت بحران در مناطق شهری (مطالعه موردی استفاده از ارزیابی نیمه کمی ریسک و رادار مدل در تعیین میزان ریسک زلزله در منطقه 13 شهرداری تهران). فصلنامۀ مطالعات مدیریت شهری، 2(2)، 43-69. https://www.magiran.com/p2364649
11. عزیزیان، م.ص؛ بهروان، ا؛ اصلانی، ز؛ و تقربی، ش. (1394). شهرهای هوشمند و نقش آن در توسعۀ پایدار شهری ایران. کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، مهندسی عمران، هنر، محیط‌زیست افق‌های آینده و گذشته‌نگر، 1-8.تهران. https://civilica.com/doc/608545
12. عظیمی‌فیروزآبادی، م؛ و عسکری‌کاسوائی، آ. (1397). محیط‌زیست هوشمند شهری؛ چیستی و تجارب. کنفرانس بین‌المللی جامعه و محیط‌زیست، تهران. 1-10

. https://civilica.com/doc/815735

13. فارغ‌زاده، ن؛ و جمشیدی، ح.ع. (1396). شهر هوشمند با رویکرد توسعۀ پایدار. کنفرانس سالانۀ پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری ، شیراز.

 https://sid.ir/paper/895390/fa

14. فتوحی، ص؛ و کیانی، س. (1393). مدیریت بحران و ارزیابی ریسک شهر قاین براساس ماتریس ریسک. فصلنامۀ برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 4(14)، 103-120. https://civilica.com/doc/1916151
15. قاسمی، ب؛ و رجبی، آ. (1399). بررسی اثر مدیریت ریسک سازمانی بر مزیت رقابت با تمرکز بر نقش میانجی فناوری اطلاعات در عصر پست‌مدرن. پژوهش‌های کاربردی در مدیریت و حسابداری، 19(5)، 46-61. https://civilica.com/doc/1241909
16. قربانی، م؛ و نظرآبادیان، م. (1400). بررسی مبانی نظری و مفاهیم مرتبط با شهر هوشمند: شهرهای هزاره سوم. کنفرانس ملی معماری عمران و شهرسازی و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب، 1- 10.تبریز. https://civilica.com/doc/1251837
17. مؤمنی‌دهقی، ک.ع. (1398). حملات امنیت سایبری در شهرهای هوشمند و فناوری‌های سیار مرتبط با آن. اجلاس بین‌المللی علوم مهندسی فنّاوری و کسب‌وکارهای فناورانه، تهران.

https://civilica.com/doc/903164

18. مبارکی، ا؛ سرور، ه؛ و آسمانی، ف. (1402). ارزیابی مؤلفه‌های امنیت زیست‌محیطی در کلان‌شهر تبریز. مجلۀ شهر ایمن، 6(24)، 106-124. 22034/ispdrc.2023.2013405.1058
19. نعمتی، ن؛ و نعمتی‌زاده، س. (1394). توسعۀ سیستم پشتیبان تصمیم مدیریت ریسک سازمان در شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی کشور. آینده‌پژوهی مدیریت (پژوهش‌های مدیریت)، 26(103)، 41-57. https://sanad.iau.ir/Journal/jmfr/Article/786456/FullText

20. Aditya, T., Ningrum, S., Nurasa, H., & Irawati, I. (2023). Community needs for the digital divide on the smart city policy. Heliyon, 9(8),18932.

https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e18932

21. Al Sharif, R., & Pokharel, Sh. (2025). Modeling for Assessment of Risks in Smart City Mobility Operations. International Conference on Operations Research and Enterprise Systems. January 2025.
22. Bartoli, G., Fantacci, R., Gei, F., Marabissi, D., & Micciullo, L. (2015). A novel emergency management platform for smart public safety. International Journal of Communication Systems, 28(5), 928-943. https://doi.org/10.1002/dac.2716
23. Carraminana, D., Bernardos, A. M., Besada, J. A., & Casar, J. R. (2024). Towards resilient cities: A hybrid simulation framework for risk mitigation through data-driven decision making. Simulation Modelling Practice and Theory, 133, 102924.
24. Costa, D. G. (2025). Emergency management in the age of smart cities: toward safer urban futures. Smart Construction and Sustainable Cities, 3(1), 1-2.
25. Colding, J., Nilsson, C., & Sjoberg, S. (2024). Smart Cities for All? Bridging Digital Divides for Socially Sustainable and Inclusive Cities. Smart Cities, 7(3), 1044-1059.

https://doi.org/10.3390/smartcities7030044

26. Demertzi, V., Demertzis, S., & Demertzis, K. (2023). An overview of cyber threats, attacks and countermeasures on the primary domains of smart cities. Applied Sciences, 13(2), 790 https://doi.org/10.3390/app13020790
27. Farelnik, E., & Stanowicka, A. (2016). Smart city, slow city and smart slow city as development models of modern cities. Olsztyn Economic Journal, 11(4), 359-370.

https://doi.org/10.31648/oej.2938

28. Geertman, S. C. M., Pettit, C., Goodspeed, R., & Staffans, A. (Eds.). (2021). Urban Informatics and Future Cities. Cham: Springer International Publishing.

https://doi.org/10.1007/978-3-030-76059-5

29. Heydari, A., & Bakhtar, S. (2018). Analyzing The Regional Development of Kurdish Border Cities of Iran Using Sustainable Urban Development Indices (Study Area: Kurdistan Province). GeoJournal of Tourism and Geosites, 23 (3), 797-807.

DOI:10.30892/gtg.23315-329

30. Morozova, I. A., & Yatsechko, S. S. (2022). The risks of smart cities and the perspectives of their management based on corporate social responsibility in the interests of sustainable development. Risks, 10(2), 34.

https://doi.org/10.3390/risks10020034

31. Rao, S. K., & Prasad, R. (2018). Impact of 5G technologies on smart city implementation. Wireless Personal Communications, 100(1), 161-176.

https://doi.org/10.1007/s11277-018-5618-4

32. Ullah, F., Qayyum, S., Thaheem, M. J., Al- Turjman, F., & Sepasgozar, S. M. (2021). Risk management in sustainable smart cities governance: A TOE framework. Technological Forecasting and Social Change, 167, 1207.