ارزیابی مخاطرۀ زلزله و رشد کالبدی شهرها از منظر پدافند غیرعامل با استفاده از مدل‌های الکتره و آنتروپی (مطالعه موردی:کلان‌شهر تبریز)

نوع مقاله : پژوهشی- مطالعه موردی

نویسندگان

کیومرث ملکی ¹

محمدرضا پورمحمدی ²

¹ پژوهشگر پسادکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز،ایران

² استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز،تبریز، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.91104.1504

چکیده

با مطالعۀ سوابق ثبت‌شده از تهدیدات محیطی گذشته و معاصر، به‌ویژه در موضوع کنترل مخاطرۀ زلزله، این حقیقت آشکار می‌شود که مدیریت بحران فعلی در حال حاضر نمی‌تواند به‌تنهایی قادر به مقابله با آثار مخرب بلایا جهت جلوگیری از اثرات ویرانگر آن باشد. به نظر می‌رسد ‌به‌کارگیری معیارهای پدافند غیرعامل است که می‌تواند در تکمیل زنجیرۀ دفاعی کمکی مؤثر و قابل‌توجه باشد. پایداری و مقاومت مراکز سکونتگاهی در برابر هرگونه مخاطره‌ای، به‌خصوص در مراکز شهری به واسطۀ انباشت و تمرکز جمعیت به‌عنوان مرکزی جهت ارائۀ خدمات به جمعیت و ساکنان پیرامون خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. لذا ضرورت توجه به توسعۀ شهری کارآمد و لزوم توجه به اندیشه‌های جدید شهرسازی و برنامه‌ریزی دفاعی شهر، برای رسیدن به اهداف پدافند شهری بسیار مهم به نظر می‌رسد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای و میدانی با تأکید بر اصول پدافند غیرعامل و شناسایی مؤلفه‌ها و شاخص‌های (تحلیل قریب به 50 شاخص) آسیب‌پذیری و پهنه‌بندی خطر در 4 مؤلفه طبیعی، کالبدی، اجتماعی و اقتصادی و استفاده از نظر متخصصان امر، مناطق آسیب‌پذیر ناشی از زلزله را به‌صورت جامع مشخص و در راستای کاهش خطر از منظر پدافندی کاوش می‌کند. در این مقاله با بررسی‌های بنیادی نسبت به تشکیل و گردآوری نظرات متخصصین و تحلیل آن در قالب مدل‌های مدل الکتره و آنتروپی شانون اقدام و پایگاه اطلاعاتی موردنیاز در محیط نرم‌افزاریArcGIS ترسیم گردید که در نهایت منطقۀ دو (196507 نفر و 26/2053 هکتار) کلان‌شهر تبریز با کمترین آسیب‌پذیری و منطقۀ ده شهرداری (187958 نفر 66/1044 هکتار) بیشترین آسیب‌پذیری از خروجی مدل حاصل و رشد این شهر پراکنده تشخیص داده شد.
 

کلیدواژه‌ها

پدافند غیرعامل

زلزله

توسعۀ کالبدی

الکتره

آنتروپی شانون

کلان‌شهر تبریز

موضوعات

• مخاطرات محیط جغرافیایی

---

مراجع

1. ابلقی، ع.ر. ( 1384). مجلۀ هفت شهر. سازمان عمران و بهسازی شهری، 56(19-18)، زمستان و بهار، صص 132.
2. اصغری‌زمانی، ا. (1379)، پژوهشی در روند حاشیه‌نشینی در ایران، نمونه موردی: شهر تبریز. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه تبریز.
3. پورمحمدی، م.ر؛ و ملکی، ک. (۱۳۹۵). پدافند غیرعامل؛ استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقه شهری. چاپ اول. تهران: انتشارات مؤسسه نشر شهر با همکاری معاونت امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران.
4. پورمحمدی، م.ر؛ و ملکی ک. (۱400). پدافند غیرعامل و استراتژی‌های توسعه و امنیت منطقۀ شهری. چاپ دوم (ویرایش جدید همراه با اضافات). تبریز: انتشارات فروزش.
5. حبیب، ف. (1385). کندوکاوی در معنای شکل شهر. نشریۀ هنرهای زیبا، 25(25)، پیاپی 749 ،5-14.
6. حسین‌زاده‌دلیر. ک؛ ملکی، ک؛ شفاعتی. آ؛ و حیدری‌فر. م.ر. (۱۳۹۱)، پدافند غیرعامل و توسعۀ پایدار شهری با تأکید بر کاربری‌های تهدیدپذیر کلان شهر تبریز از منظر جنگ. نشریۀ جغرافیا و پایداری محیط دانشگاه رازی کرمانشاه، 2(5)،1-24.
7. حسین‌زاده، ر. (1395). آینده‌پژوهی تغییرات فیزیکی کالبدی شهرهای بزرگ با رویکرد توسعۀ پایدار شهری (مورد مطالعه: شهر ارومیه). رسالۀ دکتری تخصصی جغرافیا، گرایش برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، مرکز تحصیلات تکمیلی، تهران.
8. حیدری، م . (1397). ارزیابی آسیب‌پذیری بافت های شهری از خطر زلزله (مطالعه ی موردی: بافت قدیم شهر زنجان). مهندسی جغرافیایی سرزمین, 2(3), 101-115. شهر زنجان). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 101-115.
9. دروئو، م. (1371). جغرافیای انسانی. جلد 2. (سهامی. س، مترجم). چاپ اول، تهران: نشر رازین.
10. دفتر تقسیمات سیاسی استانداری استان آذربایجان شرقی (1402).
11. رهنما، م.ر؛ و عباس‌زاده، غ.ر. (1387). اصول، مبانی و مدل‌های سنجش فرم کالبدی شهر. چاپ اول، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.
12. عبدالهی، م. (1383) مدیریت بحران در نواحی شهری. چاپ سوم. تهران: سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.
13. علیدوستی. س. (1371). کاربرد مدیریت بحران در کاهش ضایعات زلزله. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
14. عمرانی، ب. (1385)، بررسی زلزله‌های تاریخی و زلزله‌نگاری در تبریز. مجموعه مقالات اولین همایش ملی مدیریت بحران زلزله در شهرهای دارای بافت تاریخی، دانشگاه یزد، صص 10-27.
15. غضبان، ف. (1381). زمین‌شناسی زیست‌محیطی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
16. فاضل، س؛ تقوایی، م؛ و محمودزاده، ا. (1396). پهنه‌بندی آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهری با استفاده از مدل ANP مطالعۀ موردی: شهر نجف‌آباد. دوفصلنامۀ علمی پژوهشی مدیریت بحران، 6(1)، پیاپی 11، بهار و تابستان، 121-132.
17. قنبری، ا؛ سالکی‌ملکی، م.ع؛ و قاسمی، م. (1392). پهنه‌بندی میزان آسیب‌پذیری شهرها در مقابل خطر زمین‌لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 2(5)، 21- 36.
18. لحمیان، ر؛ غلامی، غ. (1398). برنامه‌ریزی بهینۀ اسکان موقت شهری در حوادث طبیعی (مطالعه موردی: شهر ساری). فصلنامۀ علمی-پژوهشی جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 9(2)، 793-806.
19. مجتهدزاده، غ.ح. (1383). برنامه‌ریزی شهری در ایران. چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.
20. محمدپور، ت؛ شمس، م؛ و ملک‌حسینی، ع. (1402). سنجص وضعیت مناطق شهری از نظر ابعاد توسعۀپایدار (مطالعه موردی: مناطق شهری کرمانشاه). فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 16(1)، 22-39.
21. مرادی، غ.ر؛ خواجه، ا.ر؛ حاجی‌زا، پ؛ و دهقانیان، م. (1403). آسیب‌شناسی طرح‌های توسعۀ شهری بوشهر از منظر حق به شهر با تأکید بر ضوابط تفکیک اراضی مسکونی. فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 16(2)، 155-181.
22. ملکی، ک. (1400). تبیین و ارائه الگوی کالبدی-فضایی توسعه شهری در پهنه های خطر زلزله (مورد مطالعه: کلان شهر کرمانشاه). رسالۀ دکتری تخصصی رشتۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، مرکز تحصیلات تکمیلی تهران.
23. ملکی، ک. (1404). شبکۀ تهدید و حلقۀ مخاطره در بحران زلزله با رویکردی بر پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی کاربری اراضی چندمنظوره (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز). طرح پسادکتری رشتۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، در دست انجام.
24. نورالهی، ح؛ سلیمانی، ع؛ برزگر، ا؛ و علیدوستی، ع. (1392). ارزیابی میزان حساسیت دارایی‌ها و پهنه‌های شهری با استفاده از تحلیل اندرکنشی با رویکرد برنامه‌ریزی شهری. مدیریت بحران، 2(2)، 33-41.
25. Ebert, A., Karle, N., & Stein, A. (2008). Urban social vulnerability assessment using object-oriented analysis of remote sensing and GIS data: A case study for Tegucigalpa, Honduras. The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences (Vol. XXXVII, (Part B7) pp. 1307–1311).
26. Elshehabi, O. (2015). Rootless hubs: Migration, urban commodification and ‘the right to the city’ in the GCC. In A. Khalaf, O. AlShehabi, & A. Hanieh (Eds.), Transit states: Labour, migration & citizenship in the Gulf (pp. 101–131). Pluto Books.
27. Moehle, J., Barkley, C., Bonowitz, D., Karlinsky, S., Maffei, J., & Poland, C. (2009). The resilient city: A way of thinking about preparedness, mitigation, and rebuilding. Proceedings of the 2009 NZSEE Conference (pp. 1–10). New Zealand Society for Earthquake Engineering.
28. Murgante, B., Borruso, G., & Lapucci, A. (Eds.). (2009). Geocomputation and urban planning. Springer.
29. Rashed, T., Weeks, J., Couclelis, H., & Herold, M. (2017). An integrative GIS and remote sensing model for place-based urban vulnerability analysis. In V. Mesev (Ed.), Integration of GIS and remote sensing (pp. 57–84). Wiley.
30. United Nations International Strategy for Disaster Reduction (UN/ISDR). (2005). *Proceedings of the World Conference on Disaster Reduction, 18-22 January 2005, Kobe, Hyogo, Japan*. United Nations.