ارزیابی الگوی مکانی خطر سلامت ناشی از جزایر گرمایی شهری با تأکید بر سالمندان (موردمطالعه: شهر یزد)

نوع مقاله : پژوهشی- مطالعه موردی

نویسندگان

مهرانگیز شیروانی ¹

محمد حسین سرائی ²

¹ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد، یزد، ایران

² استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه یزد، یزد، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.84592.1336

چکیده

توسعۀ روزافزون فضاهای شهری سبب بروز پدیدۀ جزایر گرمایی شده است. یکی از پیامدهای این پدیده، تأثیر آن بر سلامت انسان است. سالمندان در یک جامعه از آسیب‌پذیرترین افراد در برابر امواج گرما به شمار می‌آیند. پژوهش حاضر با هدف بررسی الگوی مکانی خطر ناشی از جزایر گرمایی شهری بر سلامت سالمندان شهر یزد انجام شد. با توجه به این هدف، در این پژوهش از تلفیق داده‌های اجتماعی و سنجش از دور استفاده شد. جامعۀ آماری پژوهش را 26169 نفر از سالمندان بالای 65 سال شهر یزد تشکیل دادند. داده‌ها براساس آخرین سرشماری مرکز آمار ایران در سال 1395 گردآوری شد. به منظور ارزیابی شدت جزایر گرمایی در شهر یزد، داده‌ها در بازه زمانی 2017 تا 2022 در ماه جولای، با استفاده از ماهواره MODIS 11A2 006 Aqua و موتور Google earth engine استخراج گردید. سپس نقشۀ دمایی شهر یزد با استفاده از نرم‌افزار ArcGIS تهیه شد. به منظور وزن‌گذاری مؤلفه‌های مواجهه و آسیب‌پذیری جمعیت سالخورده، به‌ترتیب از تراکم و نسبت جمعیت سالمندان در مناطق استفاده شد. سپس اطلاعات با استفاده از چارچوب ارزیابی "مثلث ریسک کرایتون" تحلیل شد. براساس نتایج پژوهش سه سطح خطر گرمای شهری در شهر یزد شناسایی شد: 1- مناطق پرخطر(بحرانی)؛ این مناطق در هر سه شاخص (شدت UHI، تراکم و نسبت جمعیت) مقادیر بالا را نشان داد، به‌طوری که در این مناطق سالمندان بیشتری در معرض خطر قرار دارند. منطقۀ 2 و 5 در این گروه قرارگرفت. 2- مناطق با خطر بالقوۀ بالا (نیمه‌بحرانی)؛ مناطقی هستند که فقط در دو شاخص مقادیر بالا را نشان داد. منطقۀ 1 در این گروه قرار گرفت. 3- مناطق کم‌خطر؛ مناطقی هستند که از نظرحداقل دو شاخص مقادیر نرمال را ثبت کرد، در نتیجه محیط مناسب‌تری از نظر خطر گرمای شهری برای سالمندان محسوب می‌شوند. منطقۀ 3 و 4 در این گروه قرار گرفت. به‌طور کلی نتایج نشان داد که با توجه به مناطق بحرانی و نیمه‌بحرانی، شهر یزد از نظر خطر سلامت گرمای شهری برای سالمندان در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
 

کلیدواژه‌ها

جزایر گرمایی شهری

سلامت شهری

سالمندان

شهر یزد

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. احمدی، م؛ حاتمی‌نژاد، ح؛ پوراحمد، ا؛ زیاری، ک.ا؛ زنگنه‌شهرکی، س؛ و پارسی‌پور،ح. (1399). بررسی و تحلیل عدالت در سلامت شهری محدوده موردمطالعه: شهر بجنورد. مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا،10(38)،173-196.
2. اسدی، ی؛ حمزه، س؛ و کیاورزمقدم، م. (1398). بررسی تأثیر کاربری زمین و پوشش گیاهی بر جزایر گرمایی شهری با استفاده از سنجه‌های سیمای سرزمین (مطالعه موردی، منطقۀ 6 تهران). مجلۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 52(2)، 759-773.
3. حیدری، آ؛ احمدی، س؛ و مؤمنی‌منش، ط.(1401). بررسی وضعیت سلامت سالمندان و رابطۀ آن با خودمراقبتی وحمایت اجتماعی (نمونه موردی مطالعۀ سالمندان شهر یاسوج). فصلنامۀ مطالعات توسعه اجتماعی و فرهنگی، 11(3)،9-36.
4. رضایی‌قلعه، م؛ حق‌پرست، ف؛ و ملکی، آ. (1401). بررسی رابطۀ زیرساخت سبز-آبی و کاهش آسیب‌پذیری سلامت در برابر گرمای شدید متأثر از تغییرات اقلیمی. نشریۀ علمی باغ نظر، 19(107)،69-84.
5. رمضانی، س؛ و نسترن، م. (1401). سنجش وضعیت شاخص‌های سلامت شهری در سطح شهر تهران (نمونه موردی: محلات تجریش، بازار و اسماعیل‌آباد). فصلنامۀ توسعۀ پایدار شهری،3(8)،53-69.
6. سلیمانی‌مهرنجانی، م؛ و مفاخری، ل. (1400). رتبه‌بندی مناطق کلان‌شهر تهران براساس شاخص‌های زندگی سالمندی. فصلنامۀ توسعۀ پایداری شهری، 2(3)،57-70.
7. شوشتری، ص؛ قلعه‌نویی، م؛ عزتیان، و؛ ملکی، آ؛ پاک‌نژاد، م؛ و رهپو، ر. (1397). بررسی روش ترکیبی در تشخیص جزایر گرمایی و راهکارهای تعدیل از طریق ظرفیت فضای سبز شهری (مطالعه موردی شهر اصفهان). فصلنامۀ علمی–پژوهشی مطالعات شهری، 7(28) ،41-54.

8 . علوی‌پناه، س.ص؛ قریشی، س؛ و شمسی‌پور، ع. ا. (1395). اثر خنک‌کنندگی فضاهای سبز شهری (مطالعه موردی: شهر مونیخ). مجلۀ محیط‌شناسی، 42(2)،441-453.

9. فرجی، ع.ا؛ عساکره، ح؛ سیدموسوی، م.ح؛ و مطلبی‌زاده، س. (1401). ارزیابی تأثیر شهرنشینی بر تغییرات فراسنج‌های دمایی(دمای حداقل و حداکثر) در نقاط شهری، پژوهش موردی: شمال غرب ایران. فصلنامۀ پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 13(4)،53-74.
10. فداییان‌آرانی، ا؛ فرخ‌نژادافشار، پ؛ حسینی‌آغا، ف؛ باقری، ا؛ و راشدی، و. (1401). رابطۀ کیفیت زندگی و انزوای اجتماعی سالمندان مراکز خدمات جامع سلامت شهری شهرستان آران و بیدگل. نشریۀ سالمندشناسی، 7(1)،74-83.
11. فلاح‌برزگر، م؛ و خلیلی، ا. (1402). مفهوم‌شناسی و الگوسازی سنجش سلامت شهری در مطالعات شهری و منطقه‌ای. فصلنامۀ پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 11(4)،1-31.
12. فلاح‌بزرگر، م؛ و خلیلی، ا. (1401). تحلیل علم‌سنجی و مرور سیستماتیک متون نظری جهانی در حوزۀ سلامت شهری. نشریۀ علمی معماری و شهرسازی ایران، 13(2)،351-372.
13. قاسمی، ا؛ ناظمی، ز؛ مختارزاده، ص؛ و سلیمانی، م. (1402). تحلیل همبستگی عوامل کلان مقیاس محیط طبیعی و مصنوع با شدت جزایر گرمایی شهری (نمونه مورد مطالعه: کلان‌شهر اصفهان). نشریۀ علمی مطالعات شهری، 13(49)،17-32.
14. کوششی، م؛ میرزایی، م؛ پوررضا، ا؛ و حسنی‌درمیان، غ.ر. (1395). تأثیر سرمایه‌های اجتماعی بر سلامت سالمندان 60 سال و بالاتر در مناطق شهری یزد. مجلۀ علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد،13(1)،109-129.
15. منافلویان، س؛ زرآبادی‌زهراسادات، س؛ و بهزادفر، م. (1398). سنجش عوامل مؤثر بر تاب‌آوری اقلیمی (نمونه‌موردی: شهر تبریز). فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 12(1)،509-525.
16. منصوری، س.ت؛ و ضرغامی، ا. (1403). تحلیل دینامیک جزایر حرارتی شهری در تهران (2013-2023) براساس تصاویر MODIS و موتور Google EartH. نشریۀ علمی پژوهش‌های سنجش از دور و اطلاعات مکانی، 2(1)،45-64.
17. Astrom, D.O., Foraberg, B., & Rocklov, J. (2011). Heat wave impact on morbidity and mortality in the elderly population. A revievw of recent studie. Maturitas,69(2),99-105.
18. Chien, L., Guo, Y., & Zhang, K. (2016). Spatiotemporal analysis of heat wave effects on elderly mortality in Texas 2006-2011, Science of Total. Environment,562,845-851.
19. Conti, S., Masocco, M., Meli, P., Minelli, G., Palummeri, E., Solimini, S., ... & Vichi, M. (2007). General and specific mortality among the elderly during the 2003 heat wave in Gevoa (Italy). Environmental Research,103(2),267-274.
20. Corpuz, B., Zaitchik, B., Waugh, D., Scott, S., & Logan, T. (2024). Shifting Island: How weather conditions and urban from shape the spatiotemporal character of Baltimore s urban heat island. Urban Climate,56(102058),1-17.
21. Crichton, D. (1999). The Risk Triangle. Natural disaster management: apresentation to commemorate the International Decade for Natural Disaster Reduction (IDNR).1999-2000, Inglton, J, Tudor Rose 1999.
22. Deering, S. (2023). Clinical public health, climate change, and aging. Canadian Family Physician, Le Medecin de Family Canadian. (CFP.MFD), 69(4),233-235.
23. Equere, V., Mirzaei, A.P., & Riffat, S. (2020). Definition of a New Morphogical Parameter to Improve Predication of Urban Heat Island. Sustainable Cities and Society,56(102021),1-18.
24. Filho, W.L., Icaza, L.E., Emanche, V.O., & Al – Amin, A.Q. (2017). An Evidence – Based Review of Impacts, Strategies and Tools to Mitigate Urban Heat Islands. International Journal of Environmental Research and Public Health,14(12),1-29.
25. Franceschini, G., & Ali, M. (2022). Introductory course to Google Earth Engine, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Room, FAO. HTTPS://Doi.org/10.4060/cb9049en.   
26. Garcia-Mora, T.J., Mas, J.F., & Hinklry, E.A. (2012). Land Cover mappingapplication with MODIS: aliterature review. International Jounal of Digital Earth,5(1),63-87.
27. Halder, B., Bandyopadhyay, J., & Papiya B. (2021). Monitoring the effect of urban development on urban heat island based on remote sensing and geo – spatial approach in Kolkata and adjacent. Sustainable Cities and Socity,74,103186,1-18.
28. Hansen, A., Bi, P., Nitschke, M., Ryan, Ph., Pisaniello, D., & Tucker, G. (2008). The Effect of Heat Waves on Mental Health in a Temperate Australian City. Environmental Health Perspectives,116(10),1369-1375.
29. He, B, J. (2018). Potentials of meteorolgical characteristics and synoptic conditions to mitigate urban heat island effects. Urban Climate,24,26-33.
30. Kalaiyarasi, V., & Rajkumar, P. (2020). Impact of climate change on elderly health. International Journal Management,11(12),1273-1278.
31. Karine, L., Abdelkrim, Z., Benedicte, D., Philippe, B., Stephanie, V., Emmanuel G., & Pascal, B. (2012). The impact of heat islands on mortality in paris during the August 2003 Heat Wave. Environmental Health Perspectives,120(2),254-259.
32. Kim, D.H., Park, K., Baik, J.J., Jin, H.G., & Han, B.S. (2024). Contrasting interactions of urban heat islands with dry and moist heat waves and their implications for urban heat stress. Urban Climate,56(102050),1-14.
33. Kim, S.W., & Brown, R.D. (2021). Urban heat island (UHI) intensity and A systematic Literature review. Science of the Total Environment,779 (146389),1-17.
34. Montoro-Ramirez, E.M., Parra-Anguita, L., Alvarez-Nieto, C., Parra, G., & Lopez-Medina, I. (2022). Effects of climate change in the eldrly’s health: a scoping review protocol. BMJ,12(4),1-5.
35. Nanayakkarra, S., Wang, W., Cao, J., Wang, J., & Zhou, W. (2023). Analysis of Urban Heat Island Effect, Heat Stress and Public in Colombo, Sri Lanka and Shenzhen, China. Atmosphere,14(5),1-19.
36. Nastran, M., Kobal, K., & Eler, K. (2018). Urban heat island in relation to green land use in European cites. Urban Forestry &Urban Greening,37,33-41.
37. Perez, I.A., Garcia, M.A., Rasekhi, S., Pazoki, F., & Fernandez-Duque, B. (2024). Extension and trend of the London urban heat island under lamb weather types. Sustainable Cities and Societys,114(105743),1-14.
38. Pluchino, A., Inturri, G., Rapisarda, A., Biondo, A.E., LeMoli, R., Zappala, C., ...& Latora, V. (2020). A Novel Methodoligy for Epidemic Risk Assessment: the case of COVID-19 outbreaks in Italy, https://www.researchgate.net/publication/340475021.
39. Schipani, P., Cappai, G., Sario, M.D., Michelozzi, P., Marino, C., Bargagli, A.M., & Perucci, C.A. (2009). Susceptibility to heat wave – related mortality; a follow-up study of a cohort of elderly in Rome. Environmental Health,8(50),1-14.
40. Scott, A. A., Waugh, D.W., & Zaitchik, B.F. (2018). Reduced Urban Heat Island intensity under warmer conditions. Environmental Research Letters, 13(6), 1-9.