تبیین الگوی شبکۀ همکاری دست‌اندرکاران سازمانی توسعۀ روستایی براساس شاخص‌های کلان و میانی (مطالعه موردی: استان قزوین)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

فروزان قاسمی ¹

محمد رضا رضوانی ²

سید علی بدری ³

علیرضا دربان آستانه ⁴

¹ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² استاد گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

³ دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

⁴ دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی،دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.93184.1556

چکیده

توسعۀ روستایی به دلیل ابعاد مختلف آن، ماهیت چند‌بخشی دارد و به همین دلیل دست‌اندرکاران و سازمان‌های و نهادهای متعدد و متنوع اعم از دولتی، عمومی، خصوصی و مردم‌نهاد در آن مشارکت داشته و تأثیرگذارند.در این راستا، یکی از شروط اساسی مدیریت و برنامه‌ریزی مؤثر و کارآمد در توسعۀ روستایی همکاری و انسجام دست‌اندرکاران است. تحلیل شبکه روش و ابزار مناسبی برای شناسایی و ارزیابی میزان همکاری و انسجام دست‌اندرکاران سازمانی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل الگوی شبکۀ همکاری دست‌اندرکاران سازمانی توسعۀ روستایی در استان قزوین انجام شده است. روش تحقیق ازنظر هدف، توصیفی و تحلیلی و از لحاظ جهت‌گیری، ماهیت کاربردی دارد. برای گردآوری داده‌ها از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته استفاده‌شده و جامعۀ آماری پژوهش را 36 سازمان و نهاد اصلی مؤثر در توسعۀ روستایی استان تشکیل می‌دهند. برای تجزیه‌وتحلیل پژوهش نیز از شاخص‌های تحلیل شبکه در دو سطح کلان و میانی و نرم‌افزارهای UciNet و NetDraw استفاده‌شده است. نتایج پژوهش نشان داد که باوجود ضرورت توجه به همکاری بین دست‌اندرکاران توسعۀ روستایی، وضعیت مطلوبی در سطح استان برخوردار وجود ندارد؛ به‌طوری‌که تراکم شبکه برابر با 3/37 درصد، انتقال‌یافتگی 2/27 درصد و اندازه شبکه برابر با 47 درصد کل پیوندها بوده و نشان‌دهندۀ پایداری ضعیف و میزان کم نهادینه شدن پیوندها در شبکۀ همکاری است. همچنین اغلب پیوندهای برقرارشده بین دست‌اندرکاران، نشانگر درصد بالای تمرکز در پیوندهای بیرونی (77/46 درصد) نسبت به پیوندهای درونی (08/32 درصد) است که این امر بیانگر نقش مهم کنشگران مرکزی در پیوندهای شبکه و عامل اصلی ضعف سطح همکاری و همگرایی در شبکۀ توسعۀ روستایی استان است. در این راستا، ارتقاء و بهبود همگرایی در شبکۀ همکاری و تقویت جایگاه سازمان‌های بینابینی، به‌عنوان راهبردهای کلیدی برای تقویت شبکۀ همکاری دست‌اندرکاران توسعۀ روستایی استان قزوین محسوب می‌گردد.
 

کلیدواژه‌ها

شبکۀ همکاری

توسعۀ روستایی

دست‌اندرکاران روستایی

تحلیل شبکه

استان قزوین

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. ابراهیمی‌آذرخواران، ف؛ قربانی، م؛ سلاجقه، ع؛ و محسنی‌ساوری، م. (1394). تحلیل شبکۀ اجتماعی؛ قدرت اجتماعی و کنشگران کلیدی در برنامۀ عمل مدیریت مشارکتی منابع آب (مطالعه موردی: رودخانه جاجرود، حوزۀ آبخیز لتیان-روستای دربندسر). علوم و مهندسی آبخیزداری ایران، 9(28)، 21-32.
2. ابراهیمی، م؛ و یعقوبی، م. (1401). اهمیت و اثربخشی نهادهای تأثیرگذار بر توسعۀ گردشگری روستایی (کاربرد روش تحلیل شبکه). روستا و توسعه، 25(98)، 89-110.
3. ابطحی‌فروشانی، ز؛ فرصتکار، ا؛ خوشنواپور، ن؛ و ابطحی‌فروشانی، ن. (1394). تحلیل ذی‌نفعان کلیدی با استفاده از ماتریس علاقه – قدرت، مطالعه موردی: طرح توسعۀ میادین منطقه پارس جنوبی. اکتشافات و تولید گاز و نفت، پیاپی 127، 32-39.
4. احمدی‌میبدی، ج؛ احمدیان، م؛ و جعفری، ح. (1401). تحلیل فضایی عملکرد دهیاری‌ها در توسعۀ اقتصاد روستایی بخش مرکزی شهرستان مشهد. جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 20(1)، 155-186.
5. افراخته، ح؛ و حجی‌پور، م. (1392). تحول نظام مالکیت اراضی روستایی؛ علل و پیامدها (مورد: روستاهای تقاب و معصوم‌آباد در شهرستان خوسف). فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 2(3)، 1-21.
6. ایزدی، ع؛ و علوی‌زاده، ا. (1397). واکاوی نقش توانمندی روان‌شناختی دهیاران در روند مدیریت و توسعۀ روستایی (مطالعه موردی: دهستان رشتخوار). کاوش‌های جغرافیایی مناطق بیابانی، 6(1)، 199-227.
7. بابازاده، ک؛ امیرکبیری، ع؛ جمشیدی آ. م؛ و ربیعی‌مندجین، م. (1401). تبیین اثر نهادگرایی یکپارچه بر توسعۀ پایدار روستاهای استان آذربایجان غربی. جغرافیا و پایداری محیط، 12(1)، 1-17.
8. بابایی، ح؛ رفیعیان، م؛ روستا، م؛ و پاسیان‌خمری، ر. (1397). تحلیل شبکۀ سازمانی مدیریت مشارکتی نوزایی شهری در بافت تاریخی گرگان. باغ منظر، 15(63)، 17-28.
9. برقی، ح؛ و قنبری، ی. (1396). بررسی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر عملکرد دهیاران نواحی روستایی شهرستان اصفهان. روستا و توسعه، 20(1)، 103-122.
10. بصیری‌پارسا، ن. (1389). بررسی نهادهای مؤثر در مدیریت توسعۀ روستایی مطالعه موردی: استان همدان، همایش ملی انسان، محیط‌زیست و توسعۀ پایدار، همدان.
11. بوذرجمهری، خ؛ وجوانی، خ. (1393). عملکرد تشکل‌های غیردولتی با تأکید بر باشگاه کشاورزان جوان بر توسعۀ پایدار روستاهای شهرستان تربت‌حیدریه. همایش ملی مباحث نوین در کشاورزی، اردیبهشت‌ماه 1393، تهران.
12. تقی‌پور، س؛ و استعلاجی، ع. (1402). تأثیر جایگاه ICT روستایی در توسعۀ اقتصادی پایدار روستاهای استان قزوین با تأکید بر سیماک. مهندسی جغرافیایی سرزمین، 7(2)، 367-384.
13. تیموری، ا؛ فشارکی، م؛ و بازیار، ا. (1390). مدل‌سازی روابط بین سازمانی: بررسی تأثیر عوامل رابطه‌ای روی شکل‌گیری ساختار مشارکتی. پژوهش‌های مدیریت در ایران، 15(3)، 61-85.
14. ثانی‌حیدری، ع؛ دانشورکاخکی، م؛ شاهنوشی، ن؛ و صبوحی‌صابونی، م. (1399). تحلیل اثرگذاری‌های اعتبارات خرد بر مؤلفه‌های توسعۀ پایدار روستایی: به‌کارگیری رهیافت رگرسیون جورسازی بر پایۀ نمرۀ تمایل و الگوریتم بوت استرپ. اقتصاد کشاورزی، 14(1)، 51-93.
15. ثقفی، ف؛ مزارعی، ح؛ خوانساری، م؛ محمدی‌کنگرانی، ح؛ و اسدی‌فرد، ر. (1398). فراترکیب عوامل مؤثر بر تقویت روابط بین اعضای شبکه‌های همکاری علم و فناوری از نگاه نظریۀ سرمایه‌داری اجتماعی. مدیریت نوآوری، 8(3)، 23-52.
16. جوادی‌چهارراه، م؛ جعفری، ح؛ و علیزاده، ک. (1402). تأثیر عملکرد سازمان‌ها و نهادها در توسعۀ کارآفرینی روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان کلات). مجلۀ علوم جغرافیایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، 19(44)، 114-128.
17. حسام، م. (1397). تحلیل شبکۀ مشارکت روستاییان در طرح‌های بهسازی بافت با ارزش تاریخی (مطالعه موردی: روستای شاهکوه سفلی، شهرستان گرگان). مسکن و محیط روستا، 37(161)، 61-76.
18. خسروی‌پور، ب؛ و اسدی، ز. (1398). نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در توسعۀ پایدار روستایی. جغرافیا و روابط انسانی، 2(2)، 83-98.
19. رضوانی، م. ر. (1383). مقدمه‌ای بر برنامه‌ریزی توسعۀ روستایی در ایران. تهران: نشر قومس.
20. رضوانی، م. ر؛ بدری، س. ع؛ ترابی، ذ؛ و هاجری، ب. (1396). شناسایی راهکارهای توسعۀ روستایی با استفاده از چارچوب مشارکتی-SOAR مورد: روستای میغان. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 5(18)، 27-43.
21. رکن‌الدین‌افتخاری، ع؛ امیدوار، ن؛ و زنجانیان، ح. (1399). تحلیل شبکۀ روابط بین سازمانی در مدیریت طرح هادی روستایی مطالعه موردی: روستای اسلام‌رود در شهرستان طرقبه-شاندیز. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 24(3)، 105-137.
22. رکن‌الدین‌افتخاری، ع؛ سجادی‌قیداری، ح؛ و عینالی، ج. (1386). نگرشی نو به مدیریت روستایی با تأکید برنهادهای تأثیرگذار. فصلنامۀ روستا و توسعه، 10(2)، 1-31.
23. زارعی، ب؛ و زارعی، ع. (1386). پارادایم‌های تئوریک تبیین‌کنندۀ شکل‌گیری ارتباطات بین سازمانی. مجلۀ دانش مدیریت، 20(78)، 45-62.
24. سعیدی، ع؛ طالشی، م؛ و ضیاء نوشین، م. م. (1396). تحلیل شبکۀ سازمانی مؤثر بر خزش روستایی در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون همدان. پژوهش‌های روستایی، 8(3)، 454-469.
25. سلطانی‌نژاد، ح؛ و امیرزاده، م. (1400). شناسایی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری شبکه‌های همکاری در صنایع تولیدی (مطالعه موردی شرکت‌های فعال در حوزۀ صنایع فلزی استان کرمان). دوماهنامۀ بررسی‌های بازرگانی، 19(109)، 39-52.
26. شمس‌الدینی، ع؛ و جمینی، د. (1395). ارزیابی عملکرد نهادهای متولی در توسعۀ سکونتگاه‌های روستایی با رویکرد معادلات ساختاری موردمطالعه: شهرستان جوانرود. جغرافیا و توسعه، 43، 35-50.
27. شیخی، ح؛ پریزادی، ط؛ و ورمزیار، ب. (1392). بررسی و ارزیابی عملکرد دهیاران در روند مدیریت و توسعۀ روستایی (مطالعه موردی: شهرستان همدان). برنامه‌ریزی فضایی، 3(3)، 17-32.
28. صادقی‌زاده قوی‌فکر، س؛ طهماسبی، ا؛ و عزیزپور، ف. (1403). تحلیل شبکۀ کنشگران کلیدی تغییر کاربری زمین در مناطق روستایی موردمطالعه: بخش مرکزی شهرستان شهریار. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 24(73)، 93-114.
29. صادقی، ح؛ صیدائی، ا؛ قبادی، ش؛ و صالحی، م. (1395). ارزیابی عملکرد نهادها و سازمان‌های مرتبط با پایداری روستاها مورد: بخش دهدز در شهرستان ایذه. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 5(2)، 119-140.
30. صداقت‌زادگان، ش. (1395). مطالعۀ راهبردی ارتباط همکاری بین‌سازمانی با فعالیت‌های خدماتی و صنعتی. فصلنامۀ راهبرد، 24(75)، 109-137.
31. صیدایی، ا؛ جمینی، د؛ جمشیدی، ع؛ و جمشیدی، م. (1393). بررسی و تحلیل عملکرد مدیران نوین روستایی در توسعۀ روستایی (مطالعه موردی: منطقۀ اورامانات استان کرمانشاه). برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 4(4)، 1-24.
32. عباسی‌رستمی، ع؛ یزدان‌پناه، م؛ عبدشاهی، م؛ عزیزی‌خلیلی، ط؛ و سواری، م. (1401). تحلیل شبکۀ اجتماعی کنشگران حکمرانی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب کشاورزی در استان مازندران. پژوهشنامۀ مدیریت حوزۀ آبخیز، 13(25)، 197-209.
33. عبدی‌دانش‌پور، ز؛ فلاحی، ع؛ و مرادی، د. (1395). تحلیل روابط بین‌سازمانی در مدیریت بحران در شهر اصفهان. مدیریت بحران، 5(1)، 25-37.
34. عطایی، س؛ افراخته، ح؛ و توکلی‌کجانی، ح. (1399). جایگاه مدیریت نوین روستایی در تحولات اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی (موردمطالعه: بخش کهریزک). فصلنامۀ راهبردهای توسعۀ روستایی، 7(4)، 415-431.
35. فیروزروز، م؛ عرفان‌زاده، ر؛ قربانی، م؛ و راسخی، س. (1394). تحلیل شبکۀ اجتماعی و الگوی ساختاری روابط اجتماعی بهره‌برداران مرتع (مطالعه موردی: روستای تاکر شهرستان نور). نشریۀ مرتع، 9(3)، 244-254.
36. فیروزنیا، ق؛ و آرانی، ب. (1394). به‌کارگیری تحلیل بازیگران در فرایند ساماندهی نظام مدیریت و برنامه‌ریزی توسعۀ روستایی. پژوهش‌های روستایی، 6(4)، 915-895.
37. قاسمی‌سیانی، م؛ افراخته، ح؛ عزیزپور، ف؛ و ریاحی، و. (1398). تحلیلی بر یکپارچگی فضایی نواحی روستایی مبتنی بر تحلیل شبکه‌ای جریان‌های فضایی (موردشناسی: بخش بن رود و جلگۀ شهرستان اصفهان). جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، 9(31)، 35-52.
38. قربانی، م؛ آذرنیوند، ح؛ مهرابی، ع؛ باستانی، س؛ جعفری، م؛ و نایبی، ه. (1391). تحلیل شبکۀ اجتماعی: رویکردی نوین در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی مدیریت مشارکتی منابع طبیعی، مجلۀ منابع طبیعی ایران، 65(4)، 553-568.
39. قربانی، م؛ سلیمی‌کوچی، ج؛ ابراهیمی، پ؛ و راسخی، س. (1398). کاربرد تحلیل شبکه در شناخت کنشگران کلیدی شبکۀ ذی‌نفعان محلی در راستای استقرار مدیریت مشارکتی منابع طبیعی (منطقه موردمطالعه: حوزۀ آبخیز سرایان، استان خراسان جنوبی). منابع طبیعی ایران، 72(1)، 213-226.
40. قربانی، م؛ گرگانی، ا؛ عوض‌پور، ل؛ یزدان‌پرست، م؛ و امیری، س. (1403). پویایی سرمایۀ اجتماعی شبکۀ ذی‌نفعان محلی در راستای مدیریت مشارکتی روستایی مطالعه موردی: شهرستان گچساران. پژوهش‌های روستایی، 15(3)، 109-125.
41. قربانی، م؛ متولی، ح؛ راسخی، س؛ و عوض‌پور، ل. (1395). انسجام سازمانی و شناسایی دست‌اندرکاران کلیدی در مدیریت پایدار سرزمین (منطقه موردمطالعه: شهرستان محلات-استان مرکزی). پژوهش‌های دانش زمین، 7(28)، 119-138.
42. متولی، ح؛ رضایی، ا؛ حجازی، ی؛ و علم‌بیگی، ا. (1403). تحلیل شبکۀ سیاست‌گذاری در مدیریت مشارکتی منابع طبیعی (مطالعه موردی حوزۀ آبخیز حبله‌رود). مجلۀ تحقیقات اقتصاد و توسعۀ کشاورزی ایران، 55(2)، 289-308.
43. محمدی‌کنگرانی، ح. (1391). معرفی تحلیل شبکه‌ای و کاربردهای آن در مدیریت و سیاست‌گذاری منابع طبیعی (مطالعۀ قانون برنامۀ چهارم توسعه). حفاظت و بهره‌برداری از منابع طبیعی، 1(1)، 79-92.
44. محمودی، ا؛ و مهرابی، ع. (1401). بررسی شبکۀ همکاری شرکت‌های کوچک و متوسط مبتنی بر تئوری تحلیل شبکه‌های اجتماعی. فصلنامۀ تعاون و کشاورزی، 11(44)، 17-41.
45. نصیری‌زارع، س؛ و ریاحی، و. (1402). تحلیل شبکۀ همکاری‌های علمی در مجلۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی. اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، 12(1)، 19-36.

 

46. Alimohammad, M., Farajallah Hosseini, J., Mirdamadi, M., & Dehyouri, S. (2022). Collaborative networking among agricultural production cooperatives in Iran. Heliyon, 8 (2022) e11846.
47. Beritelli, P. (2011). Cooperation among prominentactors in a tourist destination, Annals of Tourism Research, 98 (1), 112–113.
48. Borgatti S. (2005). Centrality and Network Flow. Social Networks, 27 (1), 55-71.
49. Brandes, U., & Erlebach, Th. (2005). Network analysis- Methodological foundations. Springer-Verlag Berlin Heidelberg.
50. Bródka, , Skibicki, K., Kazienko, P., & Musiał, K., (2011) October, A degree centrality in multilayered social network. In 2011 International conference on computational aspects of social networks (CASoN) (pp. 237-242). IEEE.
51. Cárcamo, F., Flühmann, R. & Gaymer, F. (2014). Collaboration and knowledge networks in coastal resources management: How critical stakeholders interact for multiple-use marine protected area implementation. Journal of Ocean & Coastal Management, 91, 5-16.
52. Ernstson, H. (2008). Rhizomia: actors, networks and resilience in urban landscapes. Stockholm University,
53. Ezeamama, I., & Anthony Ofozoba, C. (2023). Role of Local Governments in Rural Development of Nigeria, A Case Study of Ekwusigo Local Government Area of Anambra State, British Journal of Marketing Studies, 11, (5), 29-43.
54. Glückler, J., & Bathelt, H. (2017). Institutional context and innovation. In H. Bathelt, P. Cohendet, S. Henn, & L. Simon (Eds.). The Elgar companion to innovation and knowledge creation: A multidisciplinary approach. Cheltenham: Edward Elgar.
55. Hailemariam Zikargae, M., Gebru Woldearegay, A., & Skjerdal, T. (2022). Assessing the roles of stakeholders in community projects on environmental security and livelihood of impoverished rural society: A nongovernmental organization implementation strategy in focus.

 DOI: 10.1016/j.heliyon.2022.e10987.

 

56. Kumar, B., & Sharma, M. (2020). MBA Rural Management. Course Code: MRM-511.
57. Lienert, J., Schnetzer, F., & Ingold, K. (2013). Stakeholder analysis combined with social network analysis provides fine-grained insights into water infrastructure planning processes, Journal of Environmental Management,125, 134-148.
58. Merrell, I. (2022). Blockchain for decentralised rural development and governance, Blockchain: Research and Applications,3(3)1-9.

 doi: https://doi.org/10.1016/j.bcra.2022.100086.

59. Wang, X., Wang, X., Wu, J., & Zhao, G. (2017). Social Network Analysis of Actors in Rural Development: A Case Study of Yanhe Village, Hubei Province, Growth and Change, 48 (4), 869-882.
60. Zhang, J., & Li, S. (2024). Decoding rural connections: A comparative insight into social network. Chinese Journal of Population, Resources and Environment, 22(4),501-514.

https://doi.org/10.1016/j.cjpre.2024.11.013.

61. Zhou, L., Zhang, W., Fang, C., Sun, H., & Lin, J. (2020). Actors and network in the marketization of rural collectively-owned commercial construction land (RCOCCL) in China: A pilot case of Langfa, Beijing. Land Use Policy, 99, 104990. doi: https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104990.