شناسایی پیشران‌های مؤثر بر ارتقای توسعۀ منطقه‌ای با رویکرد آینده‌پژوهی (مطالعۀ موردی: شهرستان زیرکوه)

نوع مقاله : پژوهشی- مطالعه موردی

نویسندگان

مصطفی قادری حاجت ¹

محمد شهاب احمدی ²

آرمان کریمی ³

¹ دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

² دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

³ دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.90011.1484

چکیده

با وجود گسترش فضای جریان‌ها در جهان شبکه‌ای، مناطق مرزی هنوز از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، این فضاها به دلیل ویژگی‌های فضایی-سیاسی و نقش‌های مدیریتی در مقیاس‌های مختلف، جایگاه ویژه‌ای در استراتژی‌های سیاسی دارند. این مناطق به‌ویژه برای سیستم‌های سیاسی در تأمین ثبات و امنیت داخلی حائز اهمیت هستند. مرزهای شرقی ایران، به‌ویژه شهرستان زیرکوه در استان خراسان جنوبی که با افغانستان هم‌مرز است و مرزی به طول 116 کیلومتر دارد، از اهمیت بالایی در راهبردهای توسعۀ ملی و منطقه‌ای برخوردارند. مقالۀ حاضر به تحلیل سناریوهای محتمل برای توسعۀ شهرستان زیرکوه پرداخته است. مطالعات آینده‌پژوهی با رویکرد ساختاری منعطف، امکان پیش‌بینی و ارزیابی سیستم‌های توسعه‌ای را فراهم می‌کند. این تحقیق به‌صورت توصیفی و تحلیلی با استفاده از روش تحلیل محتوا، متغیرهای مؤثر بر توسعۀ شهرستان زیرکوه را بررسی کرده است. برای جمع‌آوری اطلاعات از پرسشنامه‌ای که بین 15 کارشناس برنامه‌ریزی منطقه‌ای توزیع شد، استفاده شده است و داده‌ها با روش تحلیل ساختاری میک‌مک تحلیل شدند. سناریوهای تحقیق با استفاده از نرم‌افزار سناریو ویزارد طراحی شده است. نتایج نشان داد که 29 متغیر اثرگذار در توسعۀ شهرستان زیرکوه شناسایی شدند که از میان آنها، 16 متغیر به‌عنوان متغیرهای اصلی در نظر گرفته شدند. براساس این متغیرها، سه سناریو برای توسعه طراحی شد: 1- استراتژی شرایط بحرانی: تغییر نگرش به قومیت‌ها، برقراری برابری مکانی و تقویت روابط بین‌الملل؛ 2- استراتژی در وضعیت بحران یا نیمه‌بحران: افزایش نقش دولت در کاهش تورم، برابری فضایی و تقویت مسیرهای ارتباطی و بین‌الملل؛ 3- سیاست تداوم وضع موجود: ایجاد تعامل اجتماعی بیشتر و سیاست‌های جمعیتی مناسب. این سناریوها بر مبنای تغییرات اجتماعی، اقتصادی و امنیتی در منطقه طراحی شده‌اند و می‌توانند راهکارهای مناسبی برای توسعۀ پایدار این منطقۀ مرزی فراهم کنند.
 

کلیدواژه‌ها

زیرکوه

توسعۀ منطقه‌ای

آینده‌پژوهی

تمرکززدایی

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. آقایی، م. (2018). مرزهای شرقی ایران و امنیت داخلی: تحلیل وضعیت مرزهای ایران با افغانستان. سیاست‌گذاری و امنیت منطقه‌ای، 21(1)، 5-20.

2.استانداری خراسان جنوبی. (1400). سند توسعۀ شهرستان زیرکوه.

3.حسینی، ع. (2020). تحلیل عوامل مؤثر در توسعۀ پایدار شهرستان‌های مرزی ایران. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 47(2)، 23–41.

4.علی‌زاده، م؛ حسینی، ع؛ و موسوی، پ. (2019). آینده‌پژوهی در برنامه‌ریزی مناطق مرزی: بررسی موردی سیستان و بلوچستان. فصلنامۀ توسعۀ منطقه‌ای، 11(3)، 78–93.

. https://doi.org/10.1234/journal.2019.11.3.78

5.فرهادی، م. (2017). تحلیل تأثیر موقعیت جغرافیایی مرزهای شرقی ایران بر امنیت و توسعۀ اقتصادی: مورد مطالعه استان خراسان جنوبی. نشریۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی، 35(4)، 45–62.

5. Adams, J., & Wright, C. (2014). Security and development in the U.S.-Mexico border regions: A socio-economic analysis. Border Security and Development, 16(2), 45–60. https://doi.org/10.1177/journal.borders.2014.16.2.45
6. Berglund-Snodgrass, L. (2022). Urban planning for car-free housing and ideas of future desired states. Nordic Journal of Urban Studies, 1, 63–81. https://doi.org/10.16993/njus.945
7. Brown, L. (2016). Sustainable development: A guide to the global challenge. Oxford University Press.
8. Cunningham, A. (2023). Practicing together: Designing with consent, towards a new theoretical approach to the professional-led participatory design of urban space (Doctoral dissertation, Lincoln University). Lincoln University.
9. Faludi, A. (2004). The impact of a planning philosophy. Planning Theory, 3(3), 225–236. https://doi.org/10.1177/1473095204043477
10. Graham, S., & Marvin, S. (2000). Urban planning and the technological future of cities.
11. Hans-Horst, S., & Jetter, A. J. M. (2003). Integrating market and technological knowledge in the fuzzy front end: An FCM-based action support system. International Journal of Technology Management, 26, 517–539.

https://doi.org/10.1504/IJTM.2003.003073

12. Jordan, H., & Katz, P. (2017). Eastern European borders and economic development: A case study of the EU-Russia border. European Journal of Border Studies, 30(2), 112–129. https://doi.org/10.1016/j.euroborder.2017.03.014.
13. Khakee, A. (1991). Scenario construction for urban planning. Omega, 19(5), 459–469. https://doi.org/10.1016/0305-0483(91)90004-2.
14. Lumeng, L. I. U., & Jianguo, W. U. (2022). Scenario analysis in urban ecosystem services research: Progress, prospects, and implications for urban planning and management. Landscape and Urban Planning, 224, 104433.

https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2022.104433

15. Ma, J., Liu, D., & Wang, Z. (2023). Sponge city construction and urban economic sustainable development: An ecological philosophical perspective. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(3), 1694.

https://doi.org/10.3390/ijerph20031694.

16. Martin, R. (2011). Regional economic development: A critical review. Journal of Economic Geography, 11(5), 689–710. https://doi.org/10.1093/jeg/lbq003
17. McLennan, J. F. (2004). The philosophy of sustainable design: The future of architecture. Ecotone Publishing.
18. Nikolayev, V., & Petrov, M. (2015). Border regions of Central Asia: Challenges and opportunities for development. Central Asian Studies Journal, 28(3), 58–75. https://doi.org/10.1007/journal.2015.28.3.58.
19. Rieckmann, M. (2012). Future-oriented higher education: Which key competencies should be fostered through higher education for sustainable development? Futures, 44(2), 127–135.
20. Slaughter, R. (2009). The state of play in the futures field: A meta scanning overview. Foresight, 11(5), 6–20. https://doi.org/10.1108/14636680910996578.
21. Slaughter, R. A. (1999). Foresight: The exploration of the future. Social Science Press.
22. Stojanović, M., Mitković, P., & Mitković, M. (2014). The scenario method in urban planning. Facta Universitatis-Series: Architecture and Civil Engineering, 12(1), 81–95. https://doi.org/10.2298/FUACE1401081S
23. Timurov, A., & Kazakov, D. (2016). Foresight methodology for planning border regions: A case study from the CIS countries. Regional Development Review, 22(4), 120–136. https://doi.org/10.1016/j.regdev.2016.04.011.
24. Varum, C. A., & Melo, C. (2020). Directions in scenario planning literature: A review of the past decades. Futures, 42, 355–369.

https://doi.org/10.1016/j.futures.2020.03.001.

25. Voros, J. (2003). A generic foresight process framework. Futures, 35(3), 315–328.
26. Waks, L. J. (2001). Donald Schon's philosophy of design and design education. International Journal of Technology and Design Education, 11, 37–51.

https://doi.org/10.1023/A:1016800324013.

27. Wu, J. (2014). Urban ecology and sustainability: The state-of-the-science and future directions. Landscape and Urban Planning, 125, 209–221.

https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2014.02.012

28. Xu, Q., Zheng, X., & Zheng, M. (2019). Do urban planning policies meet sustainable urbanization goals? A scenario-based study in Beijing, China. Science of the Total Environment, 670, 498–507.

https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.03.053