ژئوتوریسم روستایی؛ مسیری برای تحقق پایداری معیشتی (مورد: شهرستان‌های گرمسار و آرادان)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

محمدامین خراسانی ¹

خدیجه وکیلی ²

خاطره حیدری ³

¹ دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

² کارشناس‌ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی گردشگری، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

³ کارشناس‌ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدۀ جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.89997.1482

چکیده

امروزه صنعت گردشگری به‌عنوان یکی از صنایع درآمدزا در دنیا و با قابلیت‏های رشد و توسعه و ایجاد اثرات مثبت اقتصادی شناخته می‌شود. گردشگری می‌تواند اثرات مهمی از نظر اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و محیط‌زیستی در منطقۀ گردشگرپذیر بگذارد. از طرفی شناخت وضع معیشتی مردم (سرمایه‌های اصلی معیشت یعنی سرمایه‌های طبیعی، انسانی، اقتصادی، اجتماعی و سازمانی) از عوامل مهم در رسیدن به اهداف توسعۀ پایدار روستایی است. ژئوتوریسم به‌عنوان گردشگری محیط زیست یکی از منابع مهم درآمدی و حفظ تنوع زیستی است که یکی از انواع آن ژئوتوریسم است. شهرستان‌های گرمسار و آرادان واقع در استان سمنان به علت شرایط ویژۀ ژئومورفولوژیکی، مناظر طبیعی و معادن نمک، توانایی تبدیل شدن به منطقة ژئوتوریستی را دارند. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای، پیمایش میدانی و ابزار پرسش‌نامه به هدف اصلی این پژوهش که بررسی نقش ژئوتوریسم بر معیشت پایدار زندگی مردم روستایی شهرستان‌های گرمسار و آرادان است، پرداخته است. اثرات ژئوتوریسم روستایی بر سرمایه‌های معیشتی در شهرستان‌های گرمسار و آرادان سنجیده شده و بررسی پرسش‌های مربوط به بعد سرمایه‌های مالی، فیزیکی، طبیعی، اجتماعی، انسانی و نهادی نشان‌دهندۀ آن است که گردشگری در ارتقای سرمایه‌های معیشتی نقش مهمی(هم اثرات مثبت و هم اثرات منفی) ایفا نموده است. در مجموع بعد توسعۀ اجتماعی نسبت به بعد توسعۀ اقتصادی دارای اثرگذاری و میانگین نمره بالاتری بوده است. در این میان به‌ترتیب بعد سرمایۀ اجتماعی،‌ سرمایۀ نهادی، سرمایۀ مالی، سرمایۀ طبیعی، فیزیکی و انسانی دارای بیشترین تا کمترین اثرگذاری بوده‌اند. بنابراین می‌توان گفت که جایگاه هر یک از مؤلفه‌های ابعاد اجتماعی و اقتصادی در سطح مطلوب و نشان‌دهندۀ اثرگذاری ژئوتوریسم بر کیفیت زندگی بهتر و توسعة اجتماعی و اقتصادی خانوارهای روستایی از دیدگاه اهالی روستا بوده است.
 

کلیدواژه‌ها

گردشگری

ژئوتوریسم روستایی

سرمایه‌های معیشتی

توسعۀ روستایی

موضوعات

• توسعه پایدار و پایداری محیط

---

مراجع

1. ایمانی، ب. (1401). الگوی مدیریتی در ژئوتوریسم با تأکید بر کارآفرینی در نواحی روستایی مورد: شهرستان محلات. مجلّة جغرافیا و توسعة ناحیه‌ای، سال بیستم، شماره 2 شمارۀ پیاپی 99، 167-193.
2. بذرافشان، م. (1396)1396. درآمدی برصنعت گردشگری. تهران: انتشارات مهکامه.
3. پایدار، ا؛ طولابی‌نژاد، م؛ و بامری، ز. (1398). احیای معیشت پایدار روستاهای سنتی ازطریق توسعۀ گردشگری (موردشناسی: دهستان ناهوک، شهرستان سراوان). جغرافیا و آمایش شهری – منطقه‌ای، 9(32 )، 59-77.
4. جهانتیغ‌مند، سمیه. (1403). استراتژیهای حفاظت از ژئوتوریسم و میراث زمین‌شناختی (مورد مطالعه: استان لرستان). مطالعات مدیریت گردشگری، سال 19، شمارۀ 65، 135-182.
5. سجادیان، ن؛ و مهیار، س. (1390). امکان‌سنجی کوهپیمایی تفریحی – ورزشی در جهت گردشگری روستایی استان مازندران با بهره‌گیری ازGIS. مسکن و محیط روستا، شمارۀ 133، 85-100.
6. صادقی، ح. (1395). تأثیر برنامه‌‌های گردشگری بر میزان رضایت‏مندی گردشگران (مطالعه موردی: شهر قمصر). پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی‌واحد نراق.
7. قدیری‌معصوم، م؛ باغیانی، ح؛ و نورانی، ح. (1394). راهبردی برای دستیابی به معیشت پایدار روستایی در ایران گردشگری روستایی. اولین همایش بین‌المللی علمی- راهبردی توسعۀ گردشگری جمهوری اسلامی ایران، چالش‏ها و چشم‌اندازها، ص1361.
8. کروبی، م؛ احمدی، س؛ و رسولی، م. (1395). ارزیابی اثرات اجتماعی – فرهنگی گردشگری بر جامعۀ میزبان (مورد مطالعه: شهر بانه). فصلنامۀ مطالعات اجتماعی گردشگری، شماره 8، 1-21.
9. کریم‌پورریحان، م؛ ناصری، ح؛ و دانش، ع. (1398). امکان‌سنجی ‌پتانسیل‌های ژئوتوریسم و تأثیر آن بر افزایش توان اقتصادی مردم بومی مناطق بیابانی (مطالعه موردی: منطقۀ جنوب گرمسار). جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، شمارۀ ۳، ۸۱-۹۱.
10. مقصودی، م؛ على‌زاده، م؛ رحیمی‌هرآبادی، س؛ و هدائی‌آرانی، م. (1391). ارزیابی قابلیت ژئومورفوسایت‏های گردشگری در پارک ملی کویر. فصلنامۀ مطالعات مدیریت گردشگری، شمارۀ ۱۹، 49-68.
11. موسی‌پورمیاندهی، پ؛ و مرادی‌اسطلخ‌زیر، گ. (1394). گردشگری و پایداری. چاپ اول. تهران: انتشارات پژوهشکده محیط زیست جهاد دانشگاهی.
12. نجفی، ا؛ و احمدی‌دهرشید، پ. (1402). شناسایی پتانسیل‌های ژئوتوریسم و تدوین برنامۀ راهبردی در مسیر شکوفایی و توسعۀ ژئوتوریسم پایدار (مورد مطالعه: شهرستان دهگلان). نشریۀ مطالعات جغرافیایی مناطق کوهستانی، پیاپی 13، 127-148.
13. ویسی، ف؛ و نیکخواه، چ. (1397). واکاوی نقش گردشگری در معیشت و پایداری معیشتی خانوارهای روستایی، (مطالعه موردی: بخش اورامان سروآباد). نشریۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی، شمارۀ66، 329-348.
14. Allan, M., & Shavanddasht, M. (2017). Rural geotourists segmentation by motivation in weekends and weekdays. Tourism and Hospitality Research. 103, 23-33. DOI: 1177/1467358417694513
15. Barroso-Barcenilla, F., Alcalde-Fuentes, M.d.R., Audije-Gil, J., Berrocal-Casero, M., Callapez, P.M., Ozkaya de Juanas, S., ... & Segura, M. (2022). Discovering a Project for the Development of Geotourism in Rural Areas: The Paleontological and Archaeological Interpretation Centre of Tamajón (CIPAT, Guadalajara, Spain). Land, 11, 420-444. https://doi.org/10.3390/land11030444
16. Chen, B., Qiu, Z., Usio, N., & Nakamura, K. (2018). Tourism’s Impacts on Rural Livelihood in the Sustainability of an Aging Community in Japan. Sustainability, 10(8), 2896. https://doi.org/10.3390/su10082896
17. Garofano, M., & Govoni, D. (2012). Underground Geotourism: a Historic and Economic Overview, Palgrave MaMillan.
18. Hadian, M. S. D.,  Nursiyam Barkah, M .,  Siti Khadidjah, U. L .,  Yuliawati, A. K.,   Aryanti, A. N., &  Suhardiman, S. (2025). Urban geotourism development in the perspective of stakeholders. International Journal of Geoheritage and Parks, Volume 13, Issue 1, March 2025, 102-116.
19. Kry, S., Sasaki, N., Datta, A., Abe, I., Ken, S., & Tsusaka, T. W. (2020). Assessment of the changing levels of livelihood assets in the Kampong Phluk community with implications for community-based ecotourism. Tourism Management Perspectives, 34, 100664.
20. V. (2022). The development of sustainable livelihood framework for community-based ecotourism in developing countries. Tourism and Hospitality Research, Volume 24, Issue 1, 48-65.
21. Makwindi, N., & Ndlovu, J. (2022). Cultural and Heritage Tourism as an Alternative Rural Livelihood Diversification Strategy for Communities Living Adjacent to the Sehlabathebe National Park in Lesotho. African Journal of Hospitality, Tourism and Leisure, 11(2),901-918. DOI: https://doi.org/10.46222/ajhtl.19770720.265

 

22. Ríos Reyes, C.A., Muñoz-Quintero, S.I.Y ., & Acevedo-Charry, O. (2022). Geotourism as a strategy of sustainable rural development of the Paipa - Iza volcanic complex in the eastern Andes of Colombia: An innovative approach. Turismo Sociedad. 31, 281–301.

DOI:https://doi.org/10.18601/01207555.n31.13. 

23. Robinson, A.M. (2008). Geotourism: Who is a geotourist? In: Paper presented at the inaugural national conference green travel, climate change and ecotourism, 18 November.
24. Romagosa, F., Priestley, G. K., & Llurdes, J.C. (2013). The Role of Tourism in Sustainable Development Strategies, ToURISMOS. An International Multidisciplinary Journal of Tourism, Vol.8, No.2, 77-95.
25. Sagala, S., Rosyidie, A.,  Sasongko, M.A., & Syahbid, M.M. (2018). Who gets the benefits of geopark establishment? A study of Batur Geopark Area, Bali Province, Indonesia. IOP Conference Series Earth and Environmental Science, 158(1),012034. DOI: 1088/1755-1315/158/1/012034
26. Sriarkarin, S., & Lee, C.H. (2018). Integrating multiple attributes for sustainable development in a national park. Tour. Manage. Perspect. 28, 113-125.
27. (The International Ecotourism Society). (2015). The Definition (Online). Available:http://www.ecotourism.org/what-is-ecotourism.
28. Torabi Farsani, N., & Coelho, C., & Costa, C. (2009). Geotourism as an opportunity for local communities' participation in geoparks. Proceeding of 8th European Geoparks Conference.
29. Torabi Farsani, N., Coelho, C., & Costa, C. (2013). Rural geotourism: A new tourism product. Acta Geoturistica, 4(2), 1–10.