سنجش کیفیت فضایی مسکن با استفاده از مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (MCDM) مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

علی آذر

دانشیار گروه شهرسازی و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مراغه، مراغه، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.87018.1406

چکیده

یکی از نیازهای اساسی کلان‌شهرهای امروزی، مسئلۀ تأمین مسکن برای شهروندان است. حق مسکن مناسب، به‌عنوان یک نیاز اساسی اجتماعی طبقه‌بندی شده است. بخش مسکن یکی از نیازهای اصلی در برنامه‌ریزی شهری است. در شهرهایی که از نظر ویژگی‌های مسکن دچار ضعف هستند، کیفیت زندگی ساکنین نیز تنزل می‌یابد. هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی کیفیت فضایی شاخص‌های مسکن در کلان‌شهر تبریز و ارائۀ شماع جامع کیفی مسکن به تفکیک مناطق و بلوک‌های مسکونی به منظور تعیین اولویت مسکن است. روش تحقیق، توصیفی – تحلیلی می‌باشد و ماهیت آن کاربردی است. ابزار گردآوری اطلاعات به‌صورت مطالعات اسنادی و میدانی است. داده‌های شاخص‌های ارزیابی مسکن، از بلوک‌های آماری سال 1395 تبریز استخراج شده است. برای ارزیابی و تحلیل کیفیت فضایی مسکن در شهر تبریز، از مدل AHP فازی استفاده شده است. با توجه به خروجی نقشه‌های پهنه‌بندی (زونینگ) و براساس مدل AHP فازی و براساس شاخص‌های مساحت مسکن، کیفیت مصالح، تراکم خالص جمعیتی، کیفیت بنا (نوع سازه)، تراکم نفر در واحد مسکونی (ضریب خانوار)، تراکم خانوار در واحد مسکونی (بُعد خانوار)، کمبود واحدهای مسکونی و درصد واحدهای تخریبی، مشخص شد که 42/32 درصد از بلوک‌های مسکونی شهر تبریز مطلوب، 38 درصد نسبتاً مطلوب، 20درصد نامطلوب و 55/9 درصد کاملاً نامطلوب می‌باشد. براساس تجزیه ‌و تحلیل‌های صورت‌گرفته بر طبق خروجی مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره، مشخص گردید که کیفیت فضایی مسکن در انواع مناطق شهر تبریز متفاوت است. براساس نتایج از نظر شاخص‌های کیفیت فضایی مسکن به‌ترتیب مناطق 10، 1 و 4 در وضعیت نامطلوبی قرار دارند و مناطق 5، 2 و 8 در وضعیت نسبتاً مطلوبی قرار گرفته‌اند.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

تحلیل فضایی

مسکن

مدل‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره

تحلیل فازی

تبریز

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. آشوری، ک؛ حبیبی، ک؛ و دوستوندی، م. (1400). ارزیابی شاخص‌های کمی و کیفی مسکن شهری در ایران. مجلۀ جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، سال8، شمارۀ1، شمارۀ 14، 225-257. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.48344.0
2. پورطاهری، م؛ فضلعلی، ز؛ و رکن‌الدین افتخاری، ع. (1396). تحلیل فضایی الگوی مسکن پایدار روستایی (مطالعه موردی: روستاهای استان مازندران). نشریۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، جلد ۲۱، شمارۀ ۱، ۹۵-۱۳۱. http://journals.modares.ac.ir/browse.php?a_code=A-21-18781-1&slc_lang=fa&sid=21
3. پورمحمدی، م. (1396). برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری. تهران: انتشارات سمت.
4. پورمحمدی، م؛ معبودی، م.ت؛ و حکیمی، ه. (1396) .بررسی و رتبه‌بندی مناطق شهری براساس شاخص‌های مسکن (نمونه موردی: ایران). فصلنامۀ مجلس و راهبرد، سال 24، شمارۀ 91، 319-342. https://nashr.majles.ir/article_223.html
5. حسینی‌سیاه‌گلی، م؛ ملکی، س؛ حیدری‌فر، م. ر؛ و سلیمانی‌راد، ا. (1400). تحلیلی بر اولویت‌بندی شاخص‌های مسکن (نمونه موردی: شهرستان‌های استان آذربایجان‌غربی). نشریۀ مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی،55، 1-16. 20.1001.1.25385968.1401.17.3.6.0
6. روستایی، ش؛ و علیزاده، ش. (1399). تحلیل فضایی کیفیت مسکن در شهر ارومیه با استفاده از روش HOT SPOT . نشریۀ علمی ـ پژوهشی برنامه‌ریزی توسعۀ کالبد، سال 5، شمارۀ 1، 101-117. https://doi.org/10.30473/psp.2020.6801
7. صلواتی، س؛ علوی، س.ع؛ کریمی، ب؛ و رمضان‌پور، خ. (1402). آینده‌نگاری برنامه‌ریزی مسکن مناسب اقشار آسیب‌پذیر شهری (موردپژوهی: ناحیۀ منفصل شهری نایسر، سنندج). اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 4(1)، 180-196. 10.22034/uep.2023.370969.1309
8. طرح جامع سوم شهر تبریز. (1395). مهندسین مشاور نقش محیط.
9. عابدینی، ا؛ و کریمی، ر. (1394). بررسی و رتبه‌بندی مناطق چهارگانۀ شهر اورمیه براساس شاخص‌های کمی و کیفی مسکن. نشریۀ علمی مطالعات و پژوهش‌های برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، سال 6، شمارۀ 24، 49-64. https://urs.ui.ac.ir/article_20124.html
10. عزیزی، م.م .(1383). جایگاه شاخص‌‌های مسکن در فرآیند برنامه‌‌ریزی مسکن. نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 17، 42-31. https://jhz.ut.ac.ir/article_10667.html
11. علی‌اکبری، ا؛ و اکبری، م. (1396). مدل‌سازی ساختاری تفسیریِ عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری کلان‌شهر تهران. برنامه‌ریزی و آمایش فضا، جلد ۲۱، شمارۀ ۱، ۱-۳۱.

http://journals.modares.ac.ir/browse.php?a_code=A-21-18582-1&slc_lang=fa&sid=21

12. علیپور، س؛ مشکینی، ا؛ و احدزاده‌روشتی، م. (1399). رتبه‌بندی شاخص‌های کیفی و کمی مسکن با استفاده از مدل تصمیم‌گیری ELECTRE III (نمونه موردی:مطالعۀ محلات شهر کرج). نشریۀ علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 24، شمارۀ 71، 273-295. 10.22034/gp.2020.10540
13. فتاحی، ا؛ پورطاهری،م؛ و رکن‌الدین افتخاری، ع. (1396). ارزیابی فضایی – کالبدی مسکن پایدار روستایی (مطالعه موردی: روستاهای استان لرستان). نشریۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، جلد ۲۰، شماره ۴، ۱۳۹-۱۷۴. http://journals.modares.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1000-5761&slc_lang=fa&sid=21
14. مشکینی، ا. (1402). توسعۀ یک الگوی ساختاری – تفسیری از عوامل مؤثر بر تحقق حق به مسکن شایسته در ایران. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 27 (1)، 1-24. https://doi. 10.2022/hsmsp.27.1.1
15. نظم‌فر، ح؛ عشقی، ع؛ و علوی، س. (1396). تحلیل فضایی کیفیت مسکن در شهر تبریز. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 21 (4)، 183-209. https://hsmsp.modares.ac.ir/browse.php?a_code=A-21-13139-2&slc_lang=fa&sid=21
16. Dwijendra, N.K. (2007). Quality of low-cost housing settlement project. Bali, Indonesia:Architecture Department, Faculty of Engineering, Udayana University.
17. Elsinga, M., & Hoekstra, J. )2005(. Homeownership and housing satisfaction. Journal of Housing and the Built Environment, 20, 401-424.
    https://doi.org/10.1007/S10901-005-9023-4.
18. Hasselaar, E. (2006). Health performance of housing: Indicators and tools, Delft Centre for Sustainable Urban Areas. Amsterdam.
19. org. (2009). http://www. Imf.org. external/np/prsp/prsp.asp.91.
20. Li, Z. (2002). Development and contradictions of Wuhan’s public housing system. Singapore, National University of Singapore.
21. Liman, U., Laprise, M., & Rey, E. (2025). Between household structure, urban density, and ecological transition: Rethinking the approach of estimating housing needs in Switzerland. Sustainable Cities and Society, Vol 120, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2025.117761.
22. Lux, M. (2003). Housing policy: An end or a new beginning? Budapest: Open Society Institute.
23. Masoudi, M., Centeri, C., Jakab, G., Nel, L., & Mojtahedi, M. (2021). GIS-Based Multi-Criteria and Multi-Objective Evaluation for Sustainable Land-Use Planning (Case Study: Qaleh Ganj County, Iran). Landuse Planning Using MCE and Mola,15 (3), 1-19. DOI: 10.1007/s41742-021-00326-0
24. Park, G-R., & Seo, B.K., (2023). Multidimensional housing insecurity and psychological health: how do gender and initial psychological health differentiate the association? Health 214, 116–123. https://doi.org/10.1016/j.puhe.2022.11.014
25. Roberts, M. K. (2025). The long-term effects of housing insecurity in young adulthood on subsequent material hardship, physiological and mental health. ocial Science & Medicine, VOL 36. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2025.117761
26. Saaty, T.L. (1980). The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation. New York: McGraw-Hill.
27. Stone, E., & MichaelStone, M. (1993). Shelter Poverty New Ideas on Housing Affordability. Temple University Press.
28. Streimikiene, D. (2015). Quality of life and housing. International Journal of Information and Education Technology, 5 (2), 140-145. https:/doi.org/10.7763/IJIET.2015.V5.491.
29. org. (2021). harsh-realities-marginalized-women-in-cities-of-the-developing-world.
30. van Vliet, W. (1998). The encyclopedia on housing. London: Sage Publications. Verso.
31. Valero, L. R. (2025). Life cycle assessment of housing and neighborhoods: A systematic review. Renewable and Sustainable Energy Reviews , Volume 210. https://doi.org/10.1016/j.rser.2024.115249
32. WHO, World Health Organization. (1998). Legionnaires’ disease in Europe.
33. WHO, World Health Organization. (2004). Review of evidence on housing and health, Fourth Ministerial Conference on Environment and Health, Buda-pest, Hungary.