تبیین رابطۀ ویژگی‌های فضای اجتماع‌پذیر و امنیت مجتمع‌های مسکونی در شهر کرمانشاه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

زهره خاموشی ¹

سارا جلالیان ²

محمد مهدی سروش ³

¹ دانشجوی دکتری معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

² دانشیارگروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.

³ دانشیارگروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2025.91747.1524

چکیده

توجه به رابطۀ دوسویۀ تعاملات اجتماعی و امنیت محیطی خصوصاً در یک بستر فرهنگی خاص می‌تواند دیدی نوین و توسعه‌ای از مطالعات پیشین باشد. هدف این پژوهش تدوین مدلی مفهومی از رابطۀ بین شاخص‌های فضاهای اجتماع‌پذیر و امنیت در مجتمع‌های مسکونی است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر نوع و ماهیت، در زمرۀ تحقیقات توصیفی – تحلیلی است. اطلاعات موردنیاز این پژوهش به دو روش کتابخانه‌ای و میدانی جمع‌آوری گردیده ‌است. در بخش کیفی مصاحبه به‌صورت سؤالات باز از گروه متخصصان و خبرگان این حوزه به تعداد سی نفر تهیه گردید. پس از جمع‌آوری داده‌ها، پاسخ‌ها کدگذاری شده و در نرم‌افزار MAXQDA 2020 وارد شده و در نهایت شاخص‌های مورد پژوهش به‌دست آمده‌ است. پس از آن، در روش میدانی، جمع‌آوری داده‌های اولیه با توجه به پرسش‌های پژوهش از طریق طراحی پرسش‌نامه طیف لیکرت 5 مقیاسی انجام ‌شده ‌است. جامعۀ آماری پژوهش را شهروندان ساکن مجتمع‌های مسکونی کسری، آزادی، رضوان، راهان، هشت‌بهشت و زیتون در شهر کرمانشاه که مشتمل بر 6588 نفر است، تشکیل می‌دهد و حجم نمونه با فرمول کوکران 364 نفر برآورد گردیده است. تحلیل داده‌ها نشان داده ‌است که در مجتمع‌های مسکونی، عوامل کالبدی و ویژگی‌های آن‌ها که منجر به نظارت طبیعی می‌شوند؛ مواردی از قبیل فرم فضا، خوانایی، پیوستگی، نفوذپذیری، مقیاس، نور و روشنایی است. در این موارد، شرط لازم برای نظارت نور و روشنایی بوده‌ است. از دیدگاه پاسخگویان متغیر اصلی «ویژگی‌های فضاهای اجتماع‌پذیر» با متغیر وابسته «امنیت اجتماعی مجتمع‌های مسکونی کرمانشاه» رابطۀ مثبت داشته است.
 

کلیدواژه‌ها

فضای اجتماع‌پذیر

امنیت

تعاملات اجتماعی

مجتمع‌های مسکونی

کرمانشاه

موضوعات

• توسعه پایدار و پایداری محیط

---

مراجع

1. ایرانمنش، ن؛ و بیگدلی، ا. (1392). پیشگیری از جرائم توسط طراحی محیطی. (ب. فرهمندپور، ویراستار). چاپ اول. تهران: انتشارات هنر معماری قرن (وابسته به مؤسسۀ فرهنگی هنری معماری قرن).
2. برهانی‌فر، س؛ مظهری، م.ا؛ تقوایی، و؛ وثیق، ب؛ و اشرف‌زاده، ر. (1400). بررسی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر اجتماع‌پذیری مجتمع‌های مسکونی با رویکرد حفظ خلوت ( نمونه مورد مطالعه: مجتمع مسکونی ششصد دستگاه مشهد. فصلنامۀ مطالعات شهری،10(38)، 91-106.
3. بهزادپور، م. (1397). بررسی حس تعلق مکانی در مجتمع‌های مسکونی و نقش طبیعت بر آن (مطالعه موردی: مجتمع‌های مسکونی اکباتان، پردیسان، زیتون و مهرگان). فصلنامۀ علمی - پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 9(34)، 183-200.
4. جباری، ا؛ و عبدلی، ش. (1398). بهره­برداری­های اقتصادی و گردشگری از رودخانه­های استان کرمانشاه و تأثیر آن در ویژگی­های زیبایی­شناختی. مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا، 9(33)، 71-88.
5. جلالیان، س؛ حبیب، ف؛ و ذاکرحقیقی، ک. (1401). تبیین نقش عناصر کالبدی محیط در امنیت مجتمع‌های مسکونی (نمونه مطالعاتی: مجتمع‌های مسکونی شهر همدان). هویت شهر، 16(50 )، 35-46.
6. جهان‌بخش، ح؛ و قلی پوردمیه، ط. (1400). شناسایی و تبیین مؤلفه‌های ارتقای کیفیت منظر برمبنای شاخص‌های طراحی پایدار شهری تحت رویکرد شهر پاک (نمونه موردی: شهر پردیس تهران). فصلنامۀ گفتمان طراحی شهری؛ مروری بر ادبیات و نظریه‌های معاصر، 2(4)، 45- 58.
7. جیکوبز، ج. (1961). مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی. (پارسی. ح.ر؛ افلاطونی. آ، مترجمان). 1403ش. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
8. حاجیان‌زیدی، م؛ قدرجانی، ر؛ گمار، م؛ و صادق‌صابری، م.ج. (1395). تحلیل عناصر هویت‌بخش در شهرهای اسلامی، نمونه موردی: شهر اصفهان. چهارمین کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری، ۱-۱۹.
9. حاجیان‌زیدی، م؛ روحی، م؛ و رضوی امرئی، س.غ.ر. (1399). بررسی انواع سامانه‌های غیرفعال خورشیدی در طراحی معماری. چهارمین مجمع توسعۀ فناوری و کنفرانس بین‌المللی یافته‌های نوین عمران، معماری و صنعت ساختمان ایران. پایگاه مقالات مرکز همایش‌های مهندسی توسعه، جلد ۱، شماره 1. https://pubs.bcnf.ir/index.php/Articles/article/view/45
10. حاجیان‌زیدی، م. (1400). اصول دریافت غیرفعال انرژی از جزایر حرارتی شهری. انتشارات جهاد دانشگاهی واحد مازندران.
11. حسینی، م.ر؛ حسینی‌زاده‌آرانی، س. س؛ و محمدی، م. (1397)، تنهایی در شهر: بررسی تجربۀ زیستۀ احساس تنهایی و ارتباط آن با میزان رضایت از زندگی در میان شهروندان بالغ شهر تهران. مطالعات جامعه‌شناختی شهری (مطالعات شهری)، 9(29)، 25-50.
12. حسینی، م.ر؛ نوابخش، م؛ و رحیمی، ز. (1398)، بررسی جامعه‌شناختی تأثیر سبک زندگی بر پرخاشگری و وندالیسم شهری نوجوانان و جوانان استان لرستان. جامعه‌پژوهی فرهنگی، 10(2)، 1-27.
13. حمزه‌نژاد، م؛ نقره‌کار، ع.ح؛ و جهانبخش، ح. (1396). انسان، طبیعت، معماری. تهران: انتشارات پیام نور.
14. دانشپور، س. ع. ه؛ و چرخچیان، م. (1386). فضاهای عمومی و عوامل مؤثر بر حیات عمومی. باغ نظر، 7(12)، 19-28.
15. رئیسی‌نژاد، ا.ا؛ جهانبخش، ح؛ و میرحسینی. م. (1400). بررسی ارتباط ساختار معماری اقامتگاه‌های بومگردی با میزان رضایتمندی گردشگران (مطالعه‌موردی: اقامتگاه بومگردی روستای جنت رودبار، رامسر، استان مازندران). مجلۀ گردشگری و توسعه 10(1)، 81- 94.
16. رضوی‌امرئی، غ.ر؛ جهان‌بخش، ح؛ و ابراهیمی، ع. (1401)، بررسی تأثیر نماهای ساختمانی بر تغییرات دما در دره‌های شهری در اقلیم کلان‌شهرها (نمونه موردی: کلان شهر تهران). فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 12(49)، 327-340.
17. زرقانی، م؛ بخشی، ا؛ حاجیان‌زیدی، م؛ و رسولی، س.ح. (1401). رابطۀ عوامل جغرافیایی – محیطی با استرس شغلی کارکنان پروژه‌های بزرگ ساخت‌وساز (مطالعه‌موردی: ایران‌مال تهران). جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای 12(4)، (پیاپی 48)، 635-617.
18. شاطریان، م؛ حیدری‌سورشجانی، ر؛ و ورفی­نژاد، ژ. (1398). مدل­سازی تأثیرات گردشگری شهری بر کیفیت زندگی و شهر خلاق در شهر کرمانشاه. مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا، 9(33)، 51-60.
19. شجاعی، د؛ و پرتوی، پ.(1394). عوامل مؤثر بر ایجاد و ارتقاء اجتماع‌پذیری در فضاهای عمومی با مقیاس‌های مختلف شهر تهران (‌نمونه موردی: فضاهای عمومی دو محله و یک ناحیه در منطقه 7 تهران‌). باغ نظر، 2(34)، 93-108.
20. صادق‌صابری، م.ج؛ زاهدی‌یگانه، ا؛ حاجیان‌زیدی، م؛ و قدرجانی، ر. (1397). ارزیابی شاخص‌های کیفیت زندگی در طرح مسکن مهر با رویکرد پایداری (نمونه‌موردی: محله بهشتی همدان). جغرافیا و مطالعات محیطی، 7(27)، 1-24.
21. صادق‌صابری، م.ج؛ قدرجانی، ر؛ و حاجیان‌زیدی، م. (1395). طراحی فضای کنش اجتماعی کودکان در محوطه باز مجتمع‌های مسکونی با رویکرد خلاقیت و تعاملات اجتماعی. مطالعات هنر و معماری، 2(6) پیاپی 13، 13-27.
22. ظاهری، م؛ صارمی، ح.ر؛ و حاجیان‌زیدی. م. (1401). سنجش تأثیر مؤلفه‌های تکنولوژی بر فرهنگ اسلامی – ایرانی برای ساخت سکونتگاه‌های نوین شهری پایدار در شهر دورود. فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 12(49)، 359 -373.
23. ظاهری، م؛ قدرجانی، ر؛ و حاجیان‌زیدی، م. (1401). بازآفرینی پایدار شهری در بافت‌های تاریخی. انتشارات جهاد دانشگاهی واحد مازندران.
24. علمی، ز؛ هاشم‌پور، پ؛ و مدقالچی، ل. (1399). اجتماع‌پذیری کالبدی مجتمع‌های مسکونی برای گروه سالمندان در تبریز (مطالعه موردی: مجتمع‌های مسکونی ستارخان، آسمان، علامه امینی و سپیدار). معماری و شهرسازی ایران، 11(19 )، 187-207.
25. فرگاس، ج. (1399). روانشناسی تعامل اجتماعی (رفتار میان‌فردی). (فیروزبخت. م؛ بیگی. خ، مترجمان). چاپ هشتم. تهران: انتشارات ابجد.
26. فضلی، م؛ و حاجیان‌زیدی، م. (1396). طراحی موزۀ هنرهای مردمی شهر ساری با تکیه و توجه بر معماری زمینه‌گرا. دومین کنفرانس ملی یافته‌های نوین پژوهشی و آموزشی عمران و معماری شهرسازی و محیط زیست ایران.
27. قنبرپور، م؛ سروش، م.م؛ جهان‌بخش، ح؛ و فروتن. م. (1401). ظرفیت محیط‌های معماری برگرفته از نقوش هویت‌ساز با هدف ارتقای حس مکان فضاهای آموزشی. نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، 19(46)، 393-405.
28. کرمی، ا؛ و محمدحسینی، پ. (1397). بررسی تأثیر اجتماع­پذیری فضاهای عمومی بر پایداری اجتماعی مجتمع‌های مسکونی، نمونه موردی: مجتمع­های مسکن مهر اردبیل. نشریۀ مدیریت شهری، 7(26)، 43-56.
29. گل، ی. (1387). زندگی در فضای میان ساختمان‌ها. (شصتی. ش، مترجم). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
30. لطفی، ص؛ موسوی، م.ن؛ و منوچهری‌میاندوآب، ا. (1393). بررسی و تحلیل حضور زنان در فضاهای عمومی (مطالعه موردی: شهر میاندوآب). همایش آسیب‌های اجتماعی زنان و خانواده، دانشگاه مازندران.
31. لطفی، ص؛ بردی‌آنامرادنژاد، ر؛ و ساسانی‌پور، م. (۱۳۹۳). بررسی احساس امنیت در فضاهای عمومی (مطالعه موردی کلان‌شهر شیراز). مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری 5(۱۹)، 39-56. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22285229.1393.5.19.3.6
32. لینچ، ک. (۲۰۰۸). سیمای شهر. (مزینی. م، مترجم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
33. معماریان، غ.ح؛ جهان‌بخش، ح؛ و میرکاظمی، ف. (1387). روش‌شناسی ارائۀ درس انسان طبیعت معماری با تأکید بر تأثیر شناخت محیط زیست در فرایند ارتقای بینش معمارانه. فصلنامۀ فناوری آموزش(TEJ)، 3(2)، 133- 149.
34. هاشم‌پور، پ؛ و سامی، ز. (1398). کیفیت محیطی مؤثر در حیات‌پذیری مجتمع‌های مسکونی (مطالعه موردی مجتمع مسکونی امام، چمران، آسمان شهر تبریز). مطالعات شهری، 8(30 )، 55-68.

 

35. Alitajer, S., Saadati Vaghar, P., Heidari, A., Farrokhi, A. M., & Sajjadzadeh, H. (2019). Evaluation of sociability of urban environment using “Cognitive maps” and “Spatial configuration maps”. Armanshahr Architecture & Urban Development, 12(27), 99-109.
36. Bentley, I., Alcock, A., Murrain, P., McGlynn, S., & Smith, G. (1985). Responsive Environment, a Manual for Designers (pp. 85-95). Oxford: Butterworth Architecture.
37. Bowen, J. P. (2018). A provincial frost fair: urban space, sociability and spectacle in Shrewsbury during the great frost of 1739. Midland History, 43(1), 43-61.
38. Buber, R., Ruso, B., Gadner, J., Atzwanger, K., & Gruber, S. (2007). Evolutionary Store Design. How Water, Plants, Animals and Sight Protection affect Consumer Behavior. In Proceedings of the 2007 ANZMAC conference. Dunedin, New Zealand: University of Otago.
39. Butterworth, I. (2000). The Relationship between the Built Environment and Wellbeing: A Literature Review. Melbourne: Victorian Health Promotion Foundation.
40. Car, S., Francis, M., Rivlin, L., & Stome, A. (1991). Public Space. Massachusetts: Cambrige university press.
41. Carmona, M. (2003). Public places – urban spaces. The dimention of urban design. Oxford: Architectural press.
42. Coley, R. L., Sullivan, W. C., & Kuo, F. E. (1997). Where dose Community Grow? The Social Context Created by Nature in Urban Public Housing. Environment and Behavior, 29, 468- 494.
43. Evans, G. W. (2003). The Built Environment and Mental Health. Journal of Urban health, 80, 536-555.
44. Foster, S., Knuiman, M., Villanueva, K., Wood, L., Christian, H., & Giles-Corti, B. (2014).”Does walkable neighbourhood design influence the association between objective crime and walking?” International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity 2014, 11,100.
45. Francis, M. (1989). Control as a Dimension of Public- Space Quality. In I. Altman, & E. H. Zube (Eds.), Public places and spaces. Human Behavior and Environment: Advances in Theory and Research, 10, 147-172. New York: Plenum Press.
46. Gehl, J., & Svarre, B. (2013). “How to Study Public Life”. Publisher: Island Press; Illustrated edition (October 15, 2013), p: 200.
47. Jacobs, J. (2016). The death and life of great American cities. Published by Vintage, New York.
48. Joye, Y., Williems, K., Brengman, M., & Wolf, K. (2010). The Effects of Urban Retail Greenery on Consumer Experience: Reviewing the Evidence from a Restorative Perspective. Urban Forestry Urban Greening, 9, 57-64.
49. Kearney, A. R. (2006). Residential Development Patterns and Neighborhood Satisfaction- Impacts of Density and Nearby Nature. Environment and Behavior, 38, 112- 139.
50. F. E., Sullivan. W. C., Coley  .R. L., & Brunson .L. (1998). Fertile Ground for Community: Inner‐City Neighborhood Common Spaces. Volume26, Issue6,  pp 823-851.
51. Latham, A., & Layton, J. (2019). Social infrastructure and the public life of cities: Studying urban sociality and public spaces. Geography Compass, 13(7), 20-34.
52. Lennard, S. H., & Lennard, H. (1984). Public life in urban places. Southampton: Godlier.
53. Link, F., Señoret, A., & Valenzuela, F. (2022). From community to public familiarity: Neighborhood, sociability, and belonging in the neoliberal city. Urban Affairs Review, 58(4), 960-99
54. Lund, H. (2002). Pedestrian Environments and Sense of Community. Journal of Planning Education and Research, 21, 301-312.
55. Lund, H. (2003). Testing the Claims of New Urbanism: Local Access, Pedestrian Travel and Neighboring Behaviors. Journal of the American Planning Association, 69, 414-429.
56. Nasar, J. L. (1994). Urban Design Aesthetics: The Evaluative Qualities of Building Exteriors. Environment and Behavior, 26, 377-401.
57. Nasution, A.D., & Zahrah, W. (2012). Public Open Space Privatization and Quality of Life, Case Study Merdeka Square Medan. Procedia - Social and Behavioral Sciences 36, ( 2012 ) 466 – 475.
58. Oldenburg, R. (1999). The Great Good Place: Cafes, Coffee Shops, Community Centers, Beauty Parlors, General Stores, Bars, Hangouts, and how they Get You Through the Day. New York: Paragon House.
59. Paul, E., Rachel, A., Leanne, M., & Ben, C. (2013).”Crime Prevention Through Environmental Design in the United Arab Emirates: A Suitable Case for Reorientation?” Built Environment, Volume 39, Number 1, March 2013, pp. 92-113(22) Alexandrine Press.
60. Pereira, V. B. (2018). Urban distinctions: Class, culture and sociability in the city of Porto. International Journal of Urban and Regional Research, 42(1), 126-137.
61. Perkins, D. D., & Long, D. A. (2002). Neighborhood Sense of Community and Social Capital (Chapter 15). In Fisher, T., Sonn, C. C.  & Bishop, B. j.  (Eds). Psychological Sense of Community: Research, Application and Implication. New York: Kluwer Academic / Plenum Publishers.
62. Schneider, R., & Kitchen, T. (2013). “Putting Crime Prevention Through Environmental Design into Practice via Planning Systems: A Comparison of Experience in the US and UK”. Built Environment, Volume 39, Number 1, March 2013, pp 9-30(22). Alexandrine Press.
63. Semenza, j. (2003). The intersection of urban planning, art . And public health: The Sunnyside Piazza. American Journal of Public Health, 93, 1439.
64. Willems, W. (2019). ‘The politics of things’: digital media, urban space, and the materiality of publics. Media, Culture & Society, 41(8), 1192-1209.

65.www.kermanshah.ir