تدوین و اولویت‌بندی راهبردهای تحقق شهر شبانه در شهرهای زیارتی با تأکید بر حمل‌و‌نقل درون‌شهری کلان‌شهر مشهد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

رضا صمدی ^{1، 2}

براتعلی خاکپور ³

محمد رحیم رهنما ⁴

امید علی خوارزمی ⁵

¹ دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد،ایران

² پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ایران

³ دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

⁴ استاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

⁵ استادیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2024.48422.0

چکیده

امروزه در شهرها به دلیل وجود مشکلاتی چون ترافیک، آلودگی و مواردی از این قبیل، امور روزمرۀ شهروندان مختل شده است؛ از این‌رو ساکنین شهر برای گذران اوقات فراغت - و در شهرهای زیارتی، زائران برای زیارت- معمولاً شب را انتخاب می‌کنند. یکی از مهم‌ترین عواملی که باعث تحقق شهر شب می‌گردد، رونق حمل‌ونقل درون‌شهری است. این پژوهش با هدف تدوین راهبردهای شهر شبانه در کلان‌شهر مشهد انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی با ماهیت کاربردی است. داده‌های پرسشنامه توسط 40 نفر از مدیران و کارشناسان مربوطه تکمیل و سپس با استفاده از تکنیک SWOT و مدل ANP در نرم‌افزار Super Decision به اولویت‌بندی راهبردهای حاصله پرداخته شده است. با استفاده از خروجی‌های نقشه با نرم‌افزارArc GIS، وضعیت موجود حمل‌ونقل عمومی و شعاع دسترسی مشخص شد، سپس نقاط داخلی (قوت و ضعف) و خارجی (فرصت و تهدید) آن‌ها نیز تعیین گردید. یافته‌های حاصل از اولویت‌بندی راهبردها در مدل تحلیل شبکه عبارتند از؛ راهبرد WO₂: افزایش خدمات‌رسانی حملو‌نقل عمومی (مترو، اتوبوس و تاکسی) در زمان بیشتری از شب. راهبرد WO₁: تدوین بخش جداگانه‌ای در طرحهای شهری با هدف کارآمدی و پویایی حملو‌نقل عمومی به‌خصوص در زمان شب. راهبرد WO₃: تأمین ایمنی و امنیت زائران و مجاوران به‌ویژه در موقعیت دسترسی‌ها و پیاده‌روهای کم‌عرض بافت فرسودۀ اطراف حرم مطهر رضوی. راهبرد ST₂: ارائه خدمات شهری مطلوبتر در ساعاتی از شب به زائران و مجاوران با هدف افزایش ماندگاری‌شان در این شهر. نتایج بیانگر آن است که با توجه به ورود نزدیک به 30 میلیون زائر و گردشگر در سال میبایست با برنامهریزی مناسب و ارائۀ راهکارهای اجرائی در جهت به حداقل رساندن نقاط ضعف و استفاده از فرصتهای محیطی به‌دنبال تأمین حملونقل مناسب شبانه برای حضورپذری شبانه‌روزی زائران و مجاوران در سطح این شهر باشیم.
 

کلیدواژه‌ها

زائران و مجاوران

حمل‌ونقل شهری

شهر شبانه

کلانشهر مشهد

---

مراجع

1. احدنژادروشتی، م؛ و مرادی‌مفرد، س. (1392). نقش استراتژی توسعۀ شهری (CDS) در سیاست‌های تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد شهری (مورد مطالعه: ناحیۀ صفرآباد و بی سیم شهر زنجان). فصلنامۀ برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 3(12)، 35-47.
2. ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان رضوی. (1392). مشهد: واحد آمار و اطلاعات.
3. باشگاه خبرنگاران جوان. (1396). خطوط یک و چهار مترو تهران شبانه‌روزی می‌شود. بازیابی ۲۹ مهر ۱۳۹۶. http://www.yjc.ir.
4. بصیری‌مژدهی، ر؛ و محملی‌ابیانه، ح. ر. (1391). منظر شبانه در تهران ارزیابی ظرفیت‌ها و ضرورت‌ها. مجله علمی ترویجی منظر، 4(21)، 35-39.
5. توانگر، م؛ خاکسارآستانه، ح؛ و رحمانی، ف. (1391). مدیریت گردشگری در شهرهای مذهبی- زیارتی (بررسی تطبیقی مشهد و واتیکان). نشریۀ مطالعات اجتماعی گردشگری، 1(2)، 1-22.
6. حرمتی، ل؛ تقوی‌حاجی‌آقا، ع. ر؛ و بهادری، م. ر. (1394). بررسی عوامل مؤثر بر زندگی 24 ساعته در شهر دزفول و نقش آن در بهبود شهر (مطالعه موردی: خیابان امام خمینی). دومین کنگرۀ علمی پژوهشی افق‌های نوین در حوزۀ مهندسی عمران، معماری، فرهنگ و مدیریت شهری ایران، تهران: انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین.
7. حسنی، ع. ر؛ و هاشمی‌فدکی، ا. س. (1392). ایجاد سرزندگی شبانۀ شهری با رویکرد طراحی فضاهای 24 ساعته، نمونه موردی خیابان آزادشهر مشهد. مجموعه مقالات همایش ملی معماری، شهرسازی و توسعۀ پایدار با محوریت از معماری بومی تا شهر پایدار، مشهد: موسسه آموزش عالی خاوران.
8. خاکپور، ب. ر؛ زمردیان، م. ج؛ صادقی، س؛ و مقدمی، ا. (1390). تحلیل میزان آسیب‌پذیری فیزیکی - کالبدی منطقه 9 شهر مشهد از دیدگاه زلزله خیزی. مجله جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 8(16)، 1-34.
9. خستو، م.، و سعیدی‌رضوانی، ن. (1389). عوامل مؤثر بر سرزندگی فضاهای شهری سرزنده با تکیه بر مفهوم (مرکز خرید پیاده). مجلۀ هویت شهر، 4(6)، 63-74.
10. خورسند، ر؛ خیرالدین، ر؛ و علی‌الحسابی، م. (1399). زندگی شبانه‌شهری از منظر آموزه‌های اسلامی: استنباط الگوی بومی شهر۲۴ ساعته و حیات شبانه متناسب با سبک زندگی اسلامی. مجلۀ پژوهش‌های معماری اسلامی، ۸(۴)، ۱۳-۳۶.
11. زیاری، ک. م؛ قاسمی، س؛ مهدی، ع؛ و مهدیان بهنمیری، م. (1396). تحلیلی بر وضعیت ساختاری-کالبدی شهر مهاباد از منظر راهبرد توسعه شهری (CDS. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 3(49)، 485-504.
12. رحیم‌زاده، ا؛ ضیایی،م؛ جمشیدی، ا؛ و آل‌حسن، س. (۱۳۹۴). راهبردهای تحقق شهر 24 ساعته در کلان‌شهر مشهد به‌عنوان یک شیوۀ بهبود ترافیک. چهاردهمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی حمل‌ونقل و ترافیک، تهران: معاونت و سازمان حمل‌ونقل ترافیک.
13. رضایی، م. ر؛ و کریمی، ب. (1395). نقش استراتژی‌های توسعه شهری CDS در ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی با تلفیق مدل‌های ANP و SWOT (مطالعه موردی: شهرک بهار شیراز). فصلنامۀ برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 6(22)، 109-120.
14. رهنما، م. ر؛ وفائی، م؛ و صمدی، ر. (1394). تجلی هویت اسلامی در طراحی محلات جدید بر‌اساس مؤلفه‌های اسلامی نمونه موردی: محله امامیه غربی مشهد. مجلۀ باغ نظر، 13(41)، 47-56.
15. سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری مشهد. (1395). آمارنامه سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهر مشهد. دوازدهمین آمارنامه حمل‌ونقل شهر مشهد. مشهد: دفتر مطالعات حمل‌ونقل شهرداری مشهد.
16. سعادت‌فر، ا؛ و سندگل، س. (۱۳۹۳). بررسی منظر شبانه خیابان امام رضا (ع) با رویکرد ارتقا هویت و با تأکید بر نورپردازی. همایش ملی معماری، شهرسازی و توسعۀ پایدار، سمپوزیوم پیشرفت‌های علوم و تکنولوژی، مشهد: مؤسسه آموزش عالی خاوران.
17. سورى، ا؛ رزاقى‌اصل، س؛ و فیضى، م. (1392). مفهوم حس زمان وکاربرد آن در طراحى شهرى. مجلۀ هویت شهر، 7(13)، 73-82.
18. عظیمی‌هاشمی، م؛ شریعتی‌مزینانی، س؛ و اعظم‌کاری، ف. (1392). مؤلفه‌های اجتماعی- فرهنگی شهر زیارتی پایدار (مورد مطالعه: شهر مشهد)، مجلة مطالعات اجتماعی ایران، 6(3-4)، 131-156.
19. قدمی، م. (1390). ارزیابی و تدوین استراتژی مقصد در چارچوب توسعۀ پایدار گردشگری (نمونه مورد مطالعه :کلان‌شهر مشهد). مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 3(9)، 59-82.
20. قربانی‌نیا، آ. (۱۳۸۹). بررسی الگوهای برنامه‌ریزی کارکردهای اجتماعی شبانه در فضاهای عمومی شهری مورد : محور لاله‌زار. (پایان‌نامۀ منتشرنشدة کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای). دانشگاه تربیت مدرس تهران، ایران.
21. قرشی‌نژاد، س. م؛ و بحتویی، ر. (1392). بازشناسی نقش نورپردازی شهری در حیات اجتماعی شبانه در کلان‌شهرها، نمونه موردی: خیابان زند شیراز. مجموعه مقالات همایش بین‌المللی روشنایی و نورپردازی ایران، شیراز، مجموعه فرهنگی سرزمین سبز.
22. مافی، ع.ا. (1378). جغرافیای تطبیقی پاتولوژی شهری (وین - مشهد). فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 2(52)، 132-143.
23. مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن. تهران: مرکز آمار ایران.
24. معاونت برنامه‌ریزی و توسعۀ شهرداری مشهد. (1395). آمارنامۀ سال1394 شهر مشهد. انتشارات معاونت برنامه‌ریزی و توسعۀ شهرداری مشهد.
25. ملکی، م.ح؛ محقر، ف؛ و کریمی‌دستجردی، د. (1389). تدوین و ارزیابی استراتژی‌های سازمانی با به کارگیری مدل‌های SWOT و فرایند تحلیل شبکه‌ای (ANP). نشریۀ مدیریت فرهنگ سازمانی، 21، 159-176.
26. نهاوندی، م؛ و نعمتی، س. ف. (1389). تهدیدها و فرصت‌های گردشگری زیارت در ایران. مجلۀ مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 6(20)، 145-172.
27. Amid, A. (2013). Night, Space and Urban design: Case study of Mashhad, Iran. PhD dissertation. School of Architecture and the Built Environment, University of
28. Aragonés-Beltrán, P., Chaparro-González, F., Pastor-Ferrando, J. P., & Rodríguez-Pozo, F. (2010). An ANP-based approach for the selection of photovoltaic solar power plant investment projects. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 14(1), 249-264.
29. Bavinton, N. (2010). Putting leisure to work: city image and representations of nightlife. Journal of Policy Research in Tourism, Leisure & Events, 2(3), 236-250.
30. Beaglehole, R., Bonita, R., Horton, R., Adams, C., Alleyne, G., Asaria, P., & Cecchini, M. (2011). Priority actions for the non-communicable disease crisis. The Lancet, 377(9775), 1438-1447.
31. Brunt, L., & Steger, B. (Eds.). (2004). Night-time and sleep in Asia and the west: exploring the dark side of life. London: Routledge.
32. Carmona, M. (2010). Contemporary public space: Critique and classification, part one: Critique. Journal of Urban Design, 15(1), 123-148.
33. Carmona, M., & Tiesdell, S. (Eds.). (2007). Urban design reader. Routledge.
34. Carmona, M., Marshall, S., & Stevens, Q. (2006). Design codes: their use and potential. Progress in Planning, 65(4), 209-289.
35. Chatterton, P., & Hollands, R. (2003). Urban nightscapes: Youth cultures, pleasure spaces and corporate power (Vol. 18). Psychology Press.
36. Daisa, J. (2004). Traffic, parking, and transit-oriented development. The New Transit Town: best practices in transit-oriented development, 114-129.
37. Ewing, R., & Cervero, R. (2001). Travel and the built environment: a synthesis. Transportation Research Record: Journal of the Transportation Research Board, (1780), 87-114.
38. Foroughi, A., Rasoulian, M., & Esfahani, M. J. (2012). Prioritize strategies of university by using SWOT analysis and ANP method. American Journal of Scientific Research, 46, 83-91.
39. Girot, C. (2006). Vision in motion: representing landscape in time. The landscape urbanism reader, 87-105
40. Heath, T., & Stickland, R. (1997). Safer cities: the twenty-four-hour city concept. Safer City Centres: Reversing the Decline.
41. Higgs, G. (2006). Integrating multi-criteria techniques with geographical information systems in waste facility location to enhance public participation. Waste management & research, 24(2), 105-117.
42. Jackson, J. B. (1995). A sense of place, a sense of time. Design Quarterly, 1(164), 24-27.
43. Kajanus, M., Kangas, J., & Kurttila, M. (2004). The use of value focused thinking and the A’SWOT hybrid method in tourism management. Tourism management, 25(4), 499-506.
44. Kreitzman, L. (1999). The 24-hour society. Sunday Times, Profile Books, London
45. Lightowlers, C., Morleo, M., Harkins, C., Hughes, K., & Cook, P. A. (2007). Developing safer night time environments through effective implementation of planning. Centre for Public Health, Liverpool John Moores University.
46. Litman, T., & Burwell, D. (2006). Issues in sustainable transportation. International Journal of Global Environmental Issues, 6(4), 331-347.
47. Marull, J., Pino, J., Mallarach, J. M., & Cordobilla, M. J. (2007). A land suitability index for strategic environmental assessment in metropolitan areas. Landscape and urban planning, 81(3), 200-212.
48. Mukhija, V. (2006). Challenges for international development planning: Preliminary lessons from the case of the Cities Alliance. Cities, 23(1), 56-62.
49. Mirkatouli, J., & Samadi, R. (2017). "An analysis on the role of urban land market in spatial development of cities: a case study of Mashhad, Iran. International Journal of Strategic Property Management, 21.(4), 371-383.‏
50. Roberts, M. (2004). Good practice in managing the evening and late-night economy: A literature review from an environmental perspective. London: Office of the Deputy Prime Minister.
51. Scott, S. (2009). Making sense of everyday life. Cambridge: Polity press.
52. Williams, R. (2008). Night spaces: darkness, deterritorialization, and social control. Space and Culture, 11(4), 514-532.
53. Yüksel, İ., & Dagdeviren, M. (2007). Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis–A case study for a textile firm. Information Sciences, 177(16), 3364-3382.
54. Ngesan, M. R., Karim, H. A., & Zubir, S. S. (2013). Night time place identity: the relationship between urban public parks setting and human leisure behavior. WIT Transactions on Ecology and the Environment, 179, 1281-1292.
55. Upadhya, A., & Kumar, M. (2017). Night Shopping as a Tourist Attraction: A Study of Night Shopping in Dubai. Journal of Tourism and Services, 8(15), 7-18.