تحلیل تأثیرگذاری شاخص‌های حاشیه‌نشینی بر فقر شهری نمونه محلات حاشیه‌نشین شهر مشهد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

حسن اعمی بنده قرائی ¹

جواد طاهری زاده اناری پور ²

احمد لطفی ²

¹ استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/jgrd.2024.84545.1333

چکیده

امروزه رشد شهرنشینی در کشورهای درحال‌توسعه، بیشتر از کشورهای توسعه‌یافته است. رشد گستردۀ جمعیت شهری و مهاجرت گسترده به شهرها، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه، چالش‌های متعددی را برای برنامه‌ریزی شهری و تأمین رفاه اجتماعی ایجاد کرده است. در این میان، حاشیه‌نشینی به‌عنوان یکی از پیامدهای این رشد شتابان، با خود مشکلات اقتصادی و اجتماعی فراوانی را به همراه دارد که نیازمند توجه جدی مسئولان و سیاست‌گذاران است. در کشور ایران، پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به دنبال آن، وقوع 8 سال جنگ تحمیلی، تغییراتی در شرایط ساختاری کشور رخ داده است و همین امر سبب رشد بی‌رویه شهرها و حاشیه‌نشینی گردیده و اقتصاد و اجتماع افراد را در این مناطق تحت تاثیر خود قرار داده است. هدف از این پژوهش، تحلیل تأثیرگذاری شاخص‌های حاشیه‌نشینی بر فقر شهری در محلات حاشیه‌نشین شهر مشهد است. نوع تحقیق کاربردی و روش مورد استفاده توصیفی- تحلیلی و برای گردآوری داده‌ها و اطلاعات از روش‌های کتابخانه­ای و میدانی(پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماری این تحقیق شامل شهروندان است که براساس فرمول کوکران­، 196 پرسشنامه در محلات حاشیه نشین شهر مشهد به صورت تصادفی پخش شده است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها و اطلاعات از آمارهای توصیفی و استنباطی(همبستگی و رگرسیون چند متغیره) و مدل وایکور استفاده شده است. نتایج بررسی روند یافته‌های توصیفی جامعۀ تحقیق نشان می‌دهد که شاخص اقتصادی از دلایل اساسی و بنیادی است که شهروندان حاشیه‌نشین به آن اذعان کردند. همچنین یافته­های تحقیق نشان داد که همبستگی قوی بین شاخص­های فقر و حاشیه‌نشینی وجود دارد، اما شدت ارتباط در بین 4 شاخص اقتصادی با میزان (845/0)، اجتماعی با میزان(821)، زیست‌محیطی با میزان (562/0) و کالبدی با میزان (689/0) است. همچنین پیش‌بینی مدل برازش رگرسیونی نشان می­دهد که شاخص­های حاشیه‌نشینی 726­/0 تأثیرگذاری بر متغیر وابسته (افزایش فقر) را در محلات حاشیه‌نشین­ شهر مشهد تبیین می‌کند.
 
 

کلیدواژه‌ها

حاشیه ­نشینی

فقر شهری

شاخص­های قتصادی

اجتماعی و کالبدی

پیش‌بینی

محلات حاشیه ­نشین شهر مشهد

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. ربانی، ر؛ وارثی، ح.ر؛ عریضی، ف.ا؛ و حسینی، م. ر . (1385). بررسی عؤامل مؤثر بر شکل­گیری مسئلۀ حاشیه­نشینی و پیامدهای اجتماعی آن در شهر اهواز. مجلۀ جغرافیا و توسعه، 4 (7)،89-114.
2. ربانی، ر؛ کلانتری، ص؛ و باروی، ن. (1383). پدیدۀ حاشیه‌نشینی و پیامدهای اجتماعی، فرهنگی آن (ارزنان و دارک اصفهان). مجلۀ پژوهشی دانشگاه اصفهان، 7(2)،119-154.
3. روستایی، ش؛ زادولی، ف؛ و زادولی‌خواجه، ش. (1394). تحلیل فضایی پراکنش فقر اجتماعی در مناطق حاشیه‌نشین، نمونه موردی: مناطق حاشه‌نشین شمال شهر تبریز. فصلنامۀ برنامه‌ریزی توسعۀ شهری و منطقه‌ای،1(1)،72-98.
4. ساعی­فر؛ م. (1394). بررسی روند و تغییرات جمعیت حاشیه­نشینی دراستان تهران از سال 1390-1375 (با استفاده از داده­های آماری، سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی). پایان­نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشکدۀ روانشناسی و علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
5. سلیمانی‌مقدم، ه؛ پرند‌اور، س؛ و فرهادی، ج. (1398). نقش استراتژی توسعۀ شهری در جمعیت‌پذیری حاشیۀ شهر مشهد. پژوهشنامۀ خراسان بزرگ،34، 33-50.
6. شیعه، ا؛ حبیبی، ک؛ و کمالی‌نسب، ح. (1390). فرایند شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی نمونه موردی، محله سهرابیه کرج. نشریۀ مسکن و محیط روستا،30(133)، 39-48.
7. صالحی‌امیری، س. ر؛ و خدایی، ز. (1389). ویژگی­ها و پیامدهای اسکان غیررسمی و حاشیه­نشینی شهری. مجلۀ بررسی مسائل اجتماعی ایران، 1(3)، 66-80.
8. ملک‌افضلی، ع. ا؛ کلانتری، م؛ و بهارستانی، ش. (1397). بررسی شاخصه­های توسعۀ پایدار در محله‌های حاشیه‌نشین، مطالعه موردی: محله قلعه‌کامکار قم. فصلنامۀ شهر پایدار، 1(3)، 81-94.

 

9. Adato, M., & Bassett, L. (2009). Social protection to support vulnerable children and families: the potential of cash transfers to protect education, health and nutrition. AIDS care, 21(sup1), 60-75.
10. Agarwal, , &  Taneja,  S. (2005). Agarwal, S., & Taneja, S. (2005). All slums are not equal: child health conditions among the urban poor. Indian Pediatrics, 42(3), 233-244.
11. Antwi-Agyei, P., Dwumfour-Asare, B., Amaning Adjei, K., Kweyu, R., & Simiyu, S. (2020). Understanding the barriers and opportunities for effective management of shared sanitation in low-income settlements—the case of Kumasi, Ghana. International journal of environmental research and public health, 17(12), 4528.
12. Davis, M. (2004). “Planet of Slums” (Urban Involution and the Informal Proletariat), New Left Review, No. 26. pp5-34.
13. Dyson, T. (2011). The role of the demographic transition in the process of urbanization. Population and development review, 37, 34-54.
14. Gulis, G., Mulumba, J. A. A., Juma, O., & Kakosova, B. (2004). Health status of people of slums in Nairobi, Kenya. Environmental research, 96(2), 219-227.
15. Hao, P., Sliuzas, R., & Geertman, S. (2011). The development and redevelopment of urban villages in Shenzhen. Habitat International, 35(2), 214-224.
16. Izutsu, T., Tsutsumi, A., Islam, M. A., Matsuo, Y., Yamada, H. S., Kurita, H., &..... Wakai, S. (2005). Validity and reliability of the Bangla version of WHOQOL-BREF on an adolescent population in Bangladesh. Quality of Life Research, 14(7),
    1783-1789.
17. Jaitman, L., & Brakarz, J. (2013). Evaluation of Slums Upgrading Programs, Literature Review and Methodological Approaches. December 2020IOP Conference Series Materials Science and Engineering 974(1),012032.
18. Jones, L., Bellis, M. A., Wood, S., Hughes, K., McCoy, E., Eckley, L., ... & Officer, A. (2012). Prevalence and risk of violence against children with disabilities: a systematic review and meta-analysis of observational studies. The Lancet, 380(9845), 899-907.
19. Mberu, B. U., Haregu, T. N., Kyobutungi, C., & Ezeh, A. C. (2016). Health and health-related indicators in slum, rural, and urban communities: a comparative analysis. Global health action, 9(1), 33163.
20. Nallari, A. (2015). “All we want are toilets inside our homes!” The critical role of sanitation in the lives of urban poor adolescent girls in Bengaluru, India. Environment and Urbanization, 27(1), 73-88.
21. Pérez-Casas, M. (2017). Impact Evaluation for Comprehensive Slum Upgrading Projects: Effects in Housing Deficits, Health, Poverty, Security and Life Quality in Nicaragua. Health, Poverty, Security and Life Quality in Nicaragua. Elsevier BV,4,1-25.
22. Rani, D., Singh, J. K., Acharya, D., Paudel, R., Lee, K., & Singh, S. P. (2018). Household food insecurity and mental health among teenage girls living in urban slums in Varanasi, India: a cross-sectional study. International journal of environmental research and public health, 15(8), 1585.
23. Riley, L. W., Ko, A. I., Unger, A., & Reis, M. G. (2007). Slum health: diseases of neglected populations. BMC international health and human rights, 7(1), 1-6.
24. Singh-Manoux, A., Martikainen, P., Ferrie, J., Zins, M., Marmot, M., & Goldberg, M. (2006). What does self-rated health measure? Results from the British Whitehall II and French Gazel cohort studies. Journal of Epidemiology and Community Health, 60, 364–
25. Stren, R. (2014). Urban service delivery in Africa and the role of international assistance. Development Policy Review 32(S1): S19–S37.
26. Turok, I., & Borel-Saladin, J. (2018). The theory and reality of urban slums: Pathways-out-of-poverty or cul-de-sacs?. Urban Studies, 55(4), 767-789.
27. Unger, A., & Riley, LW. (2007). Slum health: from understanding to action. PLoS Med 4(10), 1561-1566.
28. UN-Habitat. (2012). Prosperity of Cities: State of the World's Cities 2012/2013,

Nairobi: UNHabitat. https://unhabitat.org/prosperity-of-cities-state-of-the-worlds-cities-20122013

29. Obeng-Odoom, F. (2016). The state of African cities 2014. Journal of Asian and African studies, 51(4), 389-397.
30. United Nations New York. (2019). World Urbanization Prospects The 2018.

https://population.un.org/wup/assets/WUP2018-Report.pdf

31. United Nations. (2018). World urbanization Prospects: The 2018 revision.