تبیین ضرورت راهبرد ژئواکونومیک در توسعۀ سواحل مکران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

هادی ویسی

دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2024.81544.1258

چکیده

سواحل مکران تا حدود زیادی منطبق بر شهرستان‌های دشتیاری، چابهار، کنارک، زرآباد، جاسک و سیریک است. این منطقۀ جغرافیایی به‌عنوان تنها منطقۀ ساحلی با دسترسی اقیانوسی در ایران است که از ظرفیت‌های بی‌شماری برای توسعه برخوردار است. شوربختانه، این منطقه راهبردی و منحصربه‌فرد یکی از مناطق کمتر توسعه‌یافتۀ ایران است که تاکنون نه‌تنها از ظرفیت‌های عظیم آن استفاده نشده است؛ بلکه به دلیل بی‌برنامگی و غفلت از آن عقب مانده و در حاشیه است. ظرفیت پذیرش جمعیت و احداث سکونتگاه‌های بزرگ شهری، توان بندرگاهی، بازرگانی و ترانزیتی، استقرار صنایع مادر و آب‌بر، پتانسیل‌های بالای پرورش، صید و صنعت آبزیان، ظرفیت‌های عظیم گردشگری، کریدور ارتباطی و دروازۀ ورود به اوراسیا و اتصال جمهوری‌های آسیای مرکزی و افغانستان به کشورهای ساحلی جهان و نزدیک به بازارهای جهانی بزرگ شبه‌قارۀ هند و آسیای شرقی بخش‌های مهمی از استعداد و ظرفیت‌های این منطقه است. پرسش اصلی پژوهش این است که چرا تاکنون ایران نتوانسته از ظرفیت‌های منحصربه‌فرد این منطقه به‌درستی استفاده کند و ایران برای بالفعل کردن آنها نیازمند به چه نوع استراتژی است. این پژوهش به روش توصیفی و تحلیلی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران برای فعال‌سازی ظرفیت‌های سواحل مکران نیازمند بازنگری و بازطراحی در استراتژی و رویکردهای کلان ملی است. ایران پیش از هر اقدامی برای ورود به فرایندهای زمینه‌سازی توسعۀ مکران نیازمند اتخاذ راهبرد و گفتمان ژئواکونومیک است. در گفتمان و راهبرد ژئواکونومیک فضای امید، تعامل، صلح و توسعه نهفته است و در نقطۀ مقابل ژئوپلیتیک کلاسیک و ایدئولوژیک قرار می‌گیرد.
 
 

کلیدواژه‌ها

ژئوپلیتیک

ژئواکونومیک

توسعه

سواحل مکران

چابهار

موضوعات

• تئوری های مرتبط با جغرافیا و و توسعه ناحیه ای

---

مراجع

1. احمدی، س.ع؛ و احمدی،ا. (1396). بررسی توانمندی‌های راهبردی منطقۀ آزاد چابهار در راستای وزن ژئوپلیتیکی و قدرت ملی ایران (از منظر داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی). راهبرد، 83، 235-262.
2. اطلس جامع گیتاشناسی. (1382). تهران: انتشارات مؤسس جغرافیا و کارتوگرافی گیتاشناسی.
3. امیری، ع. (1399). تبیین نقش نیروی دریایی در قدرت دریایی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه ژئوپلیتیک، 1 (16)، 138-182.
4. ترکان، ا؛ و شهبازی، م. (1394). شناسایی سبد طرح‌های توسعۀ سواحل مکران با استفاده از تحلیل SWOT دو سطحی. راهبرد اقتصادی، 4(13)، 7-41.
5. حافظ‌نیا، م.ر؛ و رومینا، ا. (1384). تحلیل ظرفیت‌های ژئوپلیتیک سواحل جنوب شرق ایران در راستای منافع ملی (فضای مورد غفلت). جغرافیا و توسعه، 6، 4-20.
6. حافظ‌نیا، م.ر؛ علمدار، ا؛ و رضایی‌سکه‌روانی، د. (1399). نقش توسعۀ سواحل مکران و راهبرد دریاگرایی ایران بر توسعۀ محور شرق کشور. آمایش سیاسی فضا، 6(2)، 81-94.
7. خلیلی، م؛ منشادی، م؛ و آزموده، ف. (1390). بایستگی‌های ژئواکونومیک توسعۀ منطقۀ جنوب شرق. روابط خارجی، 3(4)، 81-124.
8. فروزانی، ا. (1391). جغرافیای تاریخی مکران. پژوهش‌های علوم تاریخی، 4(5)، 173-189.
9. عزتی، ع؛ و ویسی، ه (1385). تحلیلی بر ژئوپلیتیک و ژئواکونومی خط لوله گاز ایران ـ هند. ژئوپلیتیک، 2(2)، 27-45.
10. کاویانی‌راد، م؛ و مالداری، ح. (1396). تأثیر موقعیت ژئوپلیتیک بر راهبرد ملی. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 49(4)، 841-855.
11. کریمی‌پور، ی. (1379). ایران و همسایگان. تهران: انتشارات دانشگاه خوارزمی.
12. کریمی‌پور، ی. (1394). جغرافیا نخست در خدمت صلح. (به کوشش خالدی. ح و موفقیان. پ) چاپ دوم، تهران: نشر انتخاب.
13. کمپ، ج؛ و هارکاوی، ر. (1383). جغرافیای استراتژیک خاورمیانه. (حسینی‌متین. س.م، مترجم). تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
14. متقی، ا؛ افشار، ح؛ و مالداری،ح. (1394). اقتصاد سیاسی بین‌الملل و اهمیت سواحل مکران در منطقه‌گرایی ایران. جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 3(19)، 85-101.
15. محمودی، م. (1384). راهبرد دریایی جمهوری اسلامی ایران. علوم و فنون نظامی، 2(4)، 97-80.
16. مجتهدزاده، پ. (1381). جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی. تهران: انتشارات سمت.
17. ویسی، ه. (1396). بررسی رقابت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومی پاکستان و ایران در ایجاد کریدور جنوبی ـ شمالی اورآسیا: مزیتها و تهدیدها. فصلنامۀ ژئوپلیتیک، 13(45)، 101-124.
18. ویسی، ه. (1399). راهبرد ژئواکونومیک یگانه راهبرد همگرایی و اتحاد در منطقه خلیج فارس، آمایش سیاسی فضا، 2(4)، 278-287.
19. ویسی، ه. (1400). بررسی رقابت‌های ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک چین و هند در اورآسیا: کریدورهای ارتباطی و ژئوپلیتیک بنادر چابهار و گوادر، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 53(1)، 213-226.
20. ویسی، ه. (1402). توسعۀ منطقه مکران در گرو اتخاذ راهبرد دریایی و آمایش سرزمین، جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران)، 21(77)، 31-54.
21. Anceschi, L. (2017). Turkmenistan and the virtual politics of Eurasian energy: the case of the TAPI pipeline project. Central Asian Survey, 36(4), 409-429. DOI: 1080/02634937.2017.1391747.
22. Anokhin, S., & S. Lachininskii. (2015). Evolution of the Ideas and Contents of Geo-economics Studies. Regional Research of Russia, 5 (1), 90–95.
23. Beeson, M. (2018). Geoeconomics with Chinese characteristics: the BRI and China’s evolving grand strategy. Economic and Political Studies, 6(3), 240-256.
24. Fingar, T. (2016). the New Great Game: China and South and Central Asia in the Era of Reform. Stanford University Press.
25. Kumar, S. (2021). Applicability of UNCLOS for Landlocked states: The case of Chabahar port and Afghanistan, Maritime Affairs. Journal of the National Maritime Foundation of India, 17(1), 58-72. DOI: 1080/09733159.2021.1939869.
26. Luttwak, E.N. (1990), from geopolitics to geo-economics: logic of conflict, grammar of commerce. National Interest, 20, 17–24.
27. Ozdemir, V., Yavuz, B., & Tokgoz, E. (2015). The Trans-Anatolian Pipeline (TANAP) as a unique project in the Eurasian gas network: A comparative analysis. Utilities Policy, 37, 97-103.
28. Shariatinia,, & Azizi,H. (2019).Iran and the Belt and Road Initiative:
    Amid Hope and Fear. Journal of Contemporary China, 28(120), 984-994,
    DOI: 10.1080/10670564.2019.1594108.
29. Soilen, K. S. (2012). Geo-economics. Book boon. University Press.
30. Sovacool, B.K. (2012). Reconfiguring territoriality and energy security: global production networks and the Baku–Tbilisi–Ceyhan (BTC) pipeline.Journal of Cleaner Production, Volume 32, September 2012, Pages 210-218.
31. Sparke, M. (2007). Geopolitical Fears, Geo-economics Hopes, and the Responsibilities of Geography. Annals of the Association of American Geographers, 97(2), 338–349.
32. Sparke, M. (2013). Introducing Globalization: Ties, Tensions, and Uneven Integration. John Wiley & Sons.
33. Szabo, S.F. (2015). Germany, Russia, and the rise of geo-economics. London: Bloomsbury.
34. Trubowitz, P. (2011). Politics and strategy: partisan ambition and American statecraft. New Jersey: Princeton University Press.
35. Wigell, M., Scholvin, S., & Aaltola, A. (2018).Geo-Economics and Power Politics in the 21st Century: The Revival of Economic Statecraft. London: Routledge.