تحلیل اثرات اقدامات کشاورزان روستایی در مدیریت و سازگاری با مخاطرۀ خشکسالی (منطقۀ مورد مطالعه: دهستان کاخک شهرستان گناباد)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

سمیه علی حسینی ¹

طاهره صادقلو ²

خدیجه بوزرجمهری ³

¹ دانشجوی کارشناسی‌ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² استادیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

³ دانشیار گروه جغرافیا، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2023.80856.1241

چکیده

خشکسالی یکی از مخاطراتی است که زندگی روستاییان را به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد. در‌این‌راستا، هدف تحقیق حاضر بررسی سطح ادراک کشاورزان از خشکسالی، شناسایی اقدامات روستاییان در مدیریت و مقابله با خشکسالی و همچنین سنجش تأثیرگذاری این اقدامات بر سازگاری این جوامع با مخاطرۀ خشکسالی در روستاهای دهستان کاخک است. پژوهش حاضر را می‌توان به لحاظ ماهیت از نوع توصیفی– تحلیلی و به لحاظ روش جمع‌آوری داده‌ها از نوع میدانی دانست. ابتدا شاخص‌ها و متغیرهای تحقیق استخراج و مبنای طراحی ابزار تحقیق یعنی پرسشنامه قرار گرفته است. در مرحلۀ مطالعۀ میدانی با استفاده از پرسشنامۀ محقق‌ساخته داده‌های مورد نیاز جمع آوری شده است. جامعۀ آماری شامل۱۹۷ نفر از کشاورزان دهستان کاخک است. براساس نتایج به‌دست‌آمده میانگین متغیر سطح ادراک کشاورزان از خشکسالی و همچنین اقدامات کشاورزان در ابعاد اقتصادی- معیشتی، اجتماعی- رفتاری، زیرساختی و زراعی- بهره برداری دارای میانگینی پایین‌تر از ارزش میانه 3 و کمتر از حد متوسط ارزیابی شده است و بیانگر محدود و کمرنگ‌بودن نقش این اقدامات در مقابله با خشکسالی است. بیشترین میانگین را متغیر اقتصادی با مقدار 2.42 به خود اختصاص داده که بیشترین تأثیر را در مقابله با خشکسالی داشته است. ارزیابی متغیر سازگاری بیانگر سازگاری بالاتر از حد متوسط در بین کشاورزان است. نتایج آزمون رگرسیون در سنجش تأثیر این اقدامات بر متغیر سازگاری نشان‌دهندۀ این است که این اقدامات حدود 50 درصد از متغیر میزان سازگاری را تبیین می‌نماید و مدل از برازش بالایی برخوردار است.
 

کلیدواژه‌ها

اجتماعات محلی

سازگاری

مدیریت خشکسالی

دهستان کاخک

تاب‌آوری

موضوعات

• مخاطرات محیط جغرافیایی

---

مراجع

1. ابراهیمی، پ؛ و سلیمی، ج. (1400). سازگاری جوامع محلی در برخورد با مخاطرات اقلیمی. دهمین کنفرانس بین‌المللی سامانه‌های سطوح آبگیر باران.
2. بوزرجمهری، خ؛ صادقلو، ط؛ و خواجه، م. (1397). نقش دانش بومی روستاییان در کاهش آسیب‌پذیری سکونتگاه‌های روستایی در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان جیرفت). مجلۀ مهندسی جغرافیایی سرزمین، 2(3)، 17-32.
3. پورطاهری، م؛ رکن‌الدین‌افتخاری، ع.ر؛ و کاظمی، ن. (1392). نقش رویکرد مدیریت ریسک خشکسالی در کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی – اجتماعی کشاورزان روستایی (از دیدگاه مسئولان و کارشناسان)(مطالعه موردی: دهستان سولدوز، آذربایجان غربی). مجلۀ پژوهش‌های روستایی، 4(4)، 1-22.
4. جمشیدی، م؛ نوری‌زمان‌آبادی، س.ه؛ صیدایی‌گل‌سفیدی، س.ا؛ و رحیمی، د. (1394). اثرات خشکسالی بر اقتصاد نواحی روستایی شهرستان‌های سیروان و چرداول. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی. 4(3)، 1-17.
5. زرقانی، س.ه؛ عباس‌زاده، م؛ موسوی، م.ب؛ و سعادتی، ز. (1398). تحلیل آثار و پیامدهای اجتماعی- امنیتی خشکسالی با تأکید بر استان‌های شرقی. فصلنامۀ دانش انتظامی خراسان جنوبی، 8(4)، 64-81.
6. سبزه‌ای، م.ت؛ سلیمانی، ع؛ و یوسفی، ن. (1398). بررسی تأثیر سرمایۀ اجتماعی بر تاب‌آوری اجتماعی روستاییان در مخاطرات محیطی (با تاکید بر خشکسالی). دو فصلنامۀ پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر، 8(14)، 283-310.
7. سواری، م؛ و شوکتی‌آمقانی، م. (1398). شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان کوچک مقیاس در مقابله با خشکسالی در استان آذربایجان غربی. فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی فضایی، 9(4)، 17-42.
8. صادقلو، ط؛ بوزرجمهری، خ؛ و معینی، ع.ر. (1399). تحلیل ظرفیت رویارویی کشاورزان در برابر مخاطرۀ خشکسالی (نمونه موردی: کشاورزان شهرستان فریمان). مجلۀ جغرافیا و مخاطرات محیطی، 2(34)، 165-185.
9. طهان، ف؛ و خیری، ش. (1388). مدیریت بحران خشکسالی و راهکارهای مقابله با خشکسالی. همایش ملی مدیریت بحران آب، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مرودشت.
10. ظاهری، م؛ طالبی‌فرد، ر؛ و خالقی، ع. (1394). ارزیابی نیمه‌کمّی خطرپذیری خشکسالی با استفاده از مدل"مدیریت ریسک" مطالعۀ موردی: دهستان دولت‌آباد شهرستان جیرفت. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 6(21)، 30-49.
11. فال‌سلیمان، م؛ و صادقی، ح.ا. (1390). روش‌های سنتی مقابله با خشکسالی و کم‌آبی در مناطق خشک کشور (دانش و تجربیات بومی استان خراسان جنوبی). همایش بین‌المللی دانش سنتی مدیریت منابع آب، یزد.
12. فتاحی، م؛ و بهورزی، م. (1396). توسعۀ مدل مدیریتی حکمرانی آب بر پایۀ استفاده از پساب شهری در کشاورزان. اولین کنفرانس بین‌المللی دستاوردهای نوین در علوم و تکنولوژی، قرچک.
13. کابلی، ن؛ و پزشکی‌راد، غ. (1391). واکاوی اثرات اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی خشکسالی کشاورزی از دیدگاه کارشناسان. اولین کنفرانس ملی راه‌کارهای دستیابی به توسعۀ پایدار (کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست)، تهران.
14. کرمی‌نسب، ص؛ و شهبازی، ح.ر. (1398). نقش مخاطرات طبیعی (خشکسالی) در مهاجرت روستایی (بخش کردیان – شهرستان جهرم). مجلۀ جغرافیا و روابط انسانی، 1(4)، 401-411.
15. نظری، ا؛ و نجفی‌کانی، ع.ا. (1396). بررسی راهکارهای بومی مدیریت مخاطرات طبیعی فعالیت‌های زراعی روستایی با تأکید بر سرمازدگی، سیل و خشکسالی مطالعه موردی: شهرستان رازوجرگلان. دوماهنامۀ مطالعات کاربردی در علوم مدیریت و توسعه، 2(3)، 39-50.
16. یزدان‌پناه، ح. (1400). راهبردهای سازگاری با تغییرات اقلیم در بخش کشاورزی (شهرستان رستم). مجلۀ مخاطرات طبیعی، 10(29)، 19-32.

 

17. Smith, K. (2001). Assessing Risk and Reducing Disaster. London, Routledge Press, Thirded.
18. Liu, C., Golding, D., & Gong, (2008). Farmers` coping response to the low flows in the lower Yellow River: A case study of temporal dimension of vulnerability. Global Environmental Change, 18(2), 543-553.
19. Erenstein, O., Hellin, J., & Chandna, P. (2010). Poverty mapping based on livelihood assets: Ameso-level application in the Indo-Gangetic Plains, India. Applied Geography, 30, 112–125.
20. Xu, H., Huang, X., Zhong, T., Chen, Z., & Yu, J. (2014). Chinese land policies and farmers’ adoption of organic fertilizer for saline soils. Land Use Policy 38(2), 541-549.
21. Lipper, L., Thornton, P., Campbell, B.M., Baedeker, T., Braimoh, A., Bwalya, M., & Hottle, R. (2014). Climate-smart agriculture for food security, Nature climate change. Mit uns können Sie rechnen, 4(12), 68-72.
22. Noble, I.R., Huq, S., Anokhin, Y.A., Carmin, J., Goudou, D., Lansigan, F.P., ... & Shaw, R. (2006). Community-based climate change adaptation in Vietnam: inter-linkages of environment, disaster, and human security. In: Sonak, J. (Ed.). Multiple dimensions of global environmental changes. TERI publications, 2(8), 521-547
23. World Bank. (1381). Combating Poverty - World Development Report 2000-2001, translated by the Office of Social Security Affairs of the Country Management and Planning Organization, first edition, Tehran.
24. Tabet Behavah, A. (2004). study and analysis of the effects of drought on the quantity and quality of the country's water resources and providing practical solutions to deal with it. Dissertation for obtaining a doctorate degree from Islamic Azad University, Science and Research Unit Tehran.
25. Yazdani, S., & Haq Sheno, M. (2016). Managing drought and providing solutions to deal with drought. the 6th Conference on Agricultural Economics of Iran, Mashhad.
26. Nakhai, E. (2014). Monitoring and zoning of meteorological drought indicators and providing solutions to deal with drought, a case study: Sistan and Baluchistan province. master's thesis, water engineering field, University of Sistan and Baluchistan, supervisor: Bahare Pirzadeh.
27. Smith, K (2001). Assessing Risk and Reducing Disaster. London, Routledge Press, Thirded.
28. Liu, C., Golding, D., & Gong. (2008). Farmers` coping response to the low flows in the lower Yellow River: A case study of temporal dimension of vulnerability, Global Environmental Change, 18(2), 543-553.
29. Zhou, H., Wan, J., & Jia, H. (2010). Resilience to natural hazards: a geographic perspective. Natural Hazards, 53(1), 21-41.
30. Erenstein, O., Hellin, J., & Chandna, P. (2010). Poverty mapping based on livelihood assets: Ameso-level application in the Indo-Gangetic Plains, India. Applied Geography, 30, 112–125.
31. Dyke, G., Gill, S., Davies, R., Betorz, F., Andalsvik, Y., Cackler, J., ...& Verstappen, N. (2011). Dream project: Applications of Earth Observations to Disaster Risk Management. Acta Astronautica, 68(2), 301-315.
32. Xu, H., Huang, X., Zhong, T., Chen, Z., & Yu, J. (2014). Chinese land policies and farmers’ adoption of organic fertilizer for saline soils. Land Use Policy, 38(2), 541-549.
33. Lipper, L., Thornton, P., Campbell, B.M., Baedeker, T., Braimoh, A., Bwalya, M., & Hottle, R. (2014). Climate-smart agriculture for food security, Nature climate change. Mit uns können Sie rechnen, 4(12), 68-72.
34. Noble, I.R., Huq, S., Anokhin, Y.A., Carmin, J., Goudou, D., Lansigan, F.P., ... & Shaw, R. (2006). Community-based climate change adaptation in Vietnam: inter-linkages of environment, disaster, and human security. In: Sonak, J. (Ed.). Multiple dimensions of global environmental changes. TERI publications, 2(8), 521-547