ارزیابی الگوی دسترسی به مراکز و کاربری‌های اقتصادی با تأکید بر رویکرد عدالت فضایی (مطالعه موردی: کلان‌شهر تهران)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

صهبا گلچین فر ¹

خشایار کاشانی جو ²

کیانوش ذاکرحقیقی ³

¹ دانشجوی دکتری شهرسازی، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² استادیار گروه معماری، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

³ استاد گروه شهرسازی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jgrd.2024.90990.1498

چکیده

توزیع فضایی نامتعادل مراکز و کاربری‌های اقتصادی در سطح شهرها می‌تواند موجب تراکم شدید جمعیت در برخی از مناطق شهری، عدم کارایی سیستم حمل‌ونقل شهری، فقر شدید، مشکلات زیست‌محیطی و غیره گردد. این پژوهش باهدف تحلیل توزیع فضایی مراکز و کاربری‌های اقتصادی در سطح شهر تهران با رویکرد مدیریت بحران تهیه‌شده است. پژوهش حاضر براساس هدف، کاربردی و براساس ماهیت و روش، توصیفی – تحلیلی است. برای تحلیل الگوی توزیع فضایی مراکز و کاربری‌های اقتصادی در وهلۀ اول از روش نزدیک‌ترین مجاورت (ANN) و در وهلۀ دوم از تکنیک Fuzzy-ANP و نرم‌افزار ARC GIS- Super Decision استفاده شد. همچنین تبیین همبستگی بین توزیع جمعیت و مراکز اقتصادی با به‌کارگیری روش رگرسیون وزنی جغرافیایی (GWR) انجام‌شده است. نتایج پژوهش نشان داد که الگوی توزیع فضایی تمامی شاخص‌ها به‌جز کاربری حمل‌ونقل دارای الگوی خوشه‌ای است و میزان Z-Score کمتر از 2.65- محاسبه‌شده است. از سویی دیگر در مناطق مرکزی و شمالی شهر تهران ‌همبستگی بالایی بین توزیع و پراکنش جمعیت و میزان دسترسی به مراکز اقتصادی وجود دارد و جمعیت‌پذیری مناطق مذکور به‌تبع تمرکز مراکز و کاربری‌های اقتصادی رخ‌داده است که این امر می‌تواند در سال‌های آتی منجر به بروز مشکلات و معضلات شهری در زمینه‌های مختلف همچون تراکم شدید جمعیت، فقر شدید، عدم تعادل‌های منطقه‌ای و بحران‌های اجتماعی گردد. در این راستا، اولویت‌بندی مناطق شهر تهران با تأکید بر نواحی جنوبی و غربی و اتخاذ رویکرد تمرکززدایی در توزیع فضایی کاربری‌های اقتصادی به‌عنوان راهبردهای کلیدی تحقق عدالت فضایی در دسترسی به فعالیت‌های اقتصادی کلان‌شهر تهران محسوب می‌گردد.
 
 

کلیدواژه‌ها

عدالت فضایی

مراکز اقتصادی

کاربری‌های اقتصادی

توزیع فضایی

کلان‌شهر تهران

موضوعات

• برنامه ریزی در بخش های شهری و روستایی

---

مراجع

1. اسماعیل‌زاده، ح؛ کرباسی، پ؛ روی دل، ج؛ افضلی، م و افضلی، ز. (1395). تحلیل فضایی پراکنش جمعیت و خدمات شهری از منظر عدالت اجتماعی با استفاده از روش ترکیبی (مطالعه موردی: شهر بناب). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 4 (2)، 241-260.
   Doi: 22059/JURBANGEO.2016.59162
2. افسری، ا؛ سیدالحسینی، م؛ دانشپور، م؛ و ثقه‌الاسلامی، ع. (1397). ارزیابی و سنجش میزان دسترسی به خدمات عمومی با استفاده از مدل فازی؛ مطالعه موردی کلان‌شهر مشهد. فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، 34 (1)، 51-61. 29252/geores.34.1.51 Doi:
3. الماسی‌مفیدی، ح؛ زندمقدم، م؛ و زیویار، پ. (1398). بررسی وضعیت عدالت توزیعی در دسترسی به خدمات شهری (مطالعه موردی: شهر بومهن). فصلنامۀ جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 10 (1)، 79-94. Doi: 1001.1.22286462.1398.10.37.5.4
4. الوندی‌پور، ن؛ و داداش‌پور، ه. (1397). فراروش پژوهش‌های مرتبط با عدالت فضایی در ایران با مقیاس شهری در بازه زمانی 1394-1383. دوفصلنامۀ پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 9 (2)، 69-86.
   Doi:30473/GRUP.2018.4456
5. امان‌پور، س؛ ملکی، س؛ و حسین‌ شه‌پریان، ن. (1393). تحلیلی بر توزیع خدمات شهری در کلان‌شهر اهواز از منظر عدالت فضایی. دو فصلنامۀ پژوهش بوم‌شناسی شهری، 7 (2)، 99-112.
   Doi: 1001.1.25383930.1395.7.14.7.9
6. امان‌پور، س؛ ملکی، س؛ و حسینی‌شه‌پریان، ن. (1396). بررسی و تحلیل پراکنش خدمات شهری با رویکرد عدالت فضایی در کلان‌شهر اهواز (با استفاده از تکنیک ادغام). فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 7 (25)، 55-67. Doi: 1001.1.22516735.1396.7.25.5.8
7. امین‌نیری، ب؛ بداقلو، س؛ و رفیعیان، م. (1396). تحلیل فضایی خدمات هفت‌گانه شهری بر اساس رویکرد عدالت توزیعی. دانش شهرسازی، 1 (1)، 55-69. Doi: 22124/UPK.2018.8778.1009
8. پوراحمد، ا؛ زنگنه‌شهرکی، س؛ و صابری، ع. (1402). تحلیل عدالت فضایی در دسترسی به
   خدمات شهری (نمونه موردی: شهر یاسوج). جغرافیا و توسعه، 21 (71)، 1-32.
   Doi: 22111/GDIJ.2023.7588
9. پیری، ع؛ و حسنعلی‌زاده، میلاد. (1400). تحلیل عدالت فضایی در توزیع و دسترسی به بوستان‌ها در شهر بابل. پژوهش‌های دانش زمین، 12 (45)، 152-169. Doi: 52547/ESRJ.12.1.152
10. حاتمی‌نژاد، ح؛ واحدیان‌بیکی، ل؛ و پرنون، ز. (1393). سنجش الگوی توزیع فضایی خدمات شهری در منطقۀ 5 شهر تهران به کمک مدل آنتروپی و ویلیامسون. تحقیقات جغرافیایی، 29 (3)، 17-28.
11. حافظ‌نیا، م.ر؛ قادری‌حجت، م؛ احمدی‌پور، ز؛ رکن‌الدین، ع؛ و گوهری، م. (1394). طراحی الگوی سنجش عدالت فضایی، مطالعه موردی: ایران. فصلنامۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 19 (1)، 33-52.
12. حیدری‌چیانه، ر؛ علیزاده‌زنوزی، ش؛ و عیوضلو، د. (1393). تحلیلی بر توزیع جمعیت و دسترسی به خدمات شهری در شهر مرند مبتنی رویکردی عدالت محور. فصلنامۀ مطالعات برنامه‌ریزی شهری، 2 (7)، 11-27.
13. داداش‌پور، ه؛ و رستمی، ف. (1390). بررسی و تحلیل نحوۀ توزیع خدمات عمومی شهری از دیدگاه عدالت فضایی (مورد: شهر یاسوج). جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، 9 (1)، 171-198. Doi:22067/geography. v9i16.11034
14. داداش‌پور، ه؛ و شجاعی، د. (1401). کاربست پارادایم انتقادی در فهم عدالت فضایی در حاشیه کلان‌شهر تهران موردمطالعه: اسلام‌شهر و شهر قدس. هنرهای زیبا، 27 (1)، 19-33.
    Doi: 22059/JFAUP.2022.334565.672720
15. داداش‌پور، ه؛ علیزاده، ب؛ و رستمی، ف. (1394). تبیین چارچوب مفهومی عدالت فضایی در برنامه‌ریزی شهری با محوریت مفهوم عدالت در مکتب اسلام. فصلنامۀ نقش‌جهان، 5 (1)، 75-84.
    Doi: 1001.1.23224991.1394.5.1.1.2
16. داداش‌پور، ه؛ و الوندی‌پور، ن. (1395). عدالت فضایی در مقیاس شهری در ایران؛ فرامطالعه چارچوب نظری مقاله‌های علمی موجود. نشریۀ هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، 21 (3)، 67-80.
    Doi: 22059/JFAUP.2016.61103
17. رستمی، ف. (1390). بررسی و تحلیل نحوۀ توزیع خدمات عمومی شهری با رویکرد عدالت فضایی: مطالعه موردی شهر یاسوج. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس.
18. رهنما، م.ر؛ و ذبیحی، ج. (1390). تحلیل توزیع تسهیلات عمومی شهری در راستای عدالت فضایی با مدل یکپارچه دسترسی در مشهد. جغرافیا و توسعه، 9 (23)، 5-56. Doi: 22111/GDIJ.2011.543
19. زندمقدم، م.ر؛ الماسی‌مفیدی، ح؛ و زیویار، پ. (1400). پراکنش فضایی رضایت از دسترسی به خدمات شهری در شهرهای میان‌اندام (مطالعه موردی: شهر بومهن). فصلنامۀ آمایش محیط، 14 (54)، 99-122. Doi: 1001.1.2676783.1400.14.54.5.3
20. زنگنه، ی؛ شهریار، ف؛ زنگنه، م؛ و زندی، ر. (1403). بررسی توزیع فضایی خدمات عمومی و سنجش رضایت‌مندی از کیفیت دسترسی به آن‌ها (موردمطالعه: شهر تربت‌حیدریه). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 10 (55)، 27-42. Doi: 22034/JARGS.2023.378465.1008
21. زیاری، ک؛ مهدیان‌بهنمیری، م؛ و مهدی، ع. (1391). بررسی و سنجش عدالت فضایی بهره‌مندی از خدمات عمومی شهری براساس توزیع جمعیت و قابلیت دسترسی در شهر بابلسر. نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 13 (28)، 217-241.
22. ستاوند، م.ه؛ حاجی‌زاده، ف؛ و یغفوری، ح. (1398). واکاوی فضایی مناطق شهری شیراز از منظر عدالت اجتماعی با تأکید بر خدمات عمومی. نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 25 (19)، 171-192. 29252/jgs.19.52.171Doi:
23. سرور، ر؛ عشقی‌چهاربرج، ع؛ و علوی، س. (1396). تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در بهره‌مندی از خدمات عمومی شهر (مطالعه موردی: حوزۀ 16 گانه شهر اردبیل). بوم‌شناسی شهری، 8 (2)، 23-36. Doi: 1001.1.25383930.1396.8.16.2.5
24. فراش، ن؛ ربیعی‌دستجردی، ح.ر؛ قاضی‌طباطبایی، م؛ و صادقی، ر. (1400). تحصیلات و جدایی‌گزینی فضایی در کلان‌شهر تهران. توسعۀ محلی، 1، 37-65. Doi: 22059/JRD.2021.318471.668627
25. کامران، ح؛ پریزادی، ط؛ و حسینی‌امینی، ح. (1389). سطح‌بندی خدمات شهری در مناطق کلان‌شهر تهران. دو فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 1 (1)، 147-164. 1001.1.25383930.1389.1.1.7.1Doi:
26. کرکه‌آبادی، ز؛ ندینی، ز؛ و الماسی‌مفیدی، ح. (1393). بررسی و ارزیابی نحوۀ توزیع خدمات شهری از منظر عدالت فضایی (نمونه موردی: شهر بومهن). مدیریت شهری، شمارۀ 36، 247-268.
27. محمدی، ع؛ و هاشمی‌معصوم‌آباد، ر. (1399). بررسی و تحلیل سطح دسترسی محلات شهر اردبیل به خدمات (مراکز بهداشتی – درمانی). مجلۀ سلامت و بهداشت، 11 (3)، 367-383.
28. محمدی، ع؛ هاشمی‌معصوم‌آباد، ر؛ و محمدی، چ. (1400). تحلیل فضایی توزیع و دسترسی به خدمات شهری در سطح محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی (مطالعه موردی: کاربری‌های تجاری شهر اردبیل). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 21 (63)، 99-117.
29. مستوفی‌الممالکی، ر؛ بسطامی‌نیا، ا؛ و تازش، ی. (1392). بررسی و تحلیل توسعۀ تسهیلات شهری از دیدگاه عدالت فضایی (مطالعه موردی: شهر یاسوج). جغرافیا و مطالعات محیطی، 2 (6)، 7-16.
30. ملکی، س؛ و رضایی‌اسحاق‌وندی، س. (1401). تحلیل شاخص‌های عدالت اجتماعی و دسترسی به خدمات شهری (مطالعه موردی: منطقه یک شهر کرمانشاه). مجلۀ جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 9 (4)، 75-91. Doi: 22067/jgusd.2022.71582.1078
31. موسوی، م.ن. (1390). شکل پایدار شهر و عدالت اجتماعی (مطالعه موردی: شهر میاندوآب). پژوهش جغرافیای انسانی، 44 (2)، 177-192. 22059/JHGR.2012.24607Doi:
32. مؤمنی‌اصفهانی، س؛ و ملک‌حسنی، ع. (1400). تحلیل و ارزیابی میزان تأثیرگذاری شاخص‌های رشد هوشمند بر توسعۀ شهری اراک. فصلنامۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 13 (3)، 173-198.
33. میرزابیگی، ف؛ مجتبی‌زاده‌دهقانی، ح؛ و سرور، ر. (1402). تحلیلی بر وضعیت شاخص‌های توسعۀ شهری با رویکرد عدالت فضایی، مطالعه موردی: شهر ایلام. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 23 (71)، 245-265. Doi: 61186/jgs.23.71.245
34. Barbosa, V., Suarez, M., Cerda, J., & Thoene, U. (2024). Urban structure to determine equitable city growth for spatial justice: A case study of Chía-Bogota, ´ Colombia. Journal of Urban Mobility 5 (2024) 100080. Doi: 1016/j.urbmob.2024.100080.
35. Brown, K. M., Flemsæter, F., & Ronningen, K. (2019). More-than-human geographies of property: Moving towards spatial justice with response-ability. Geoforum, 99, 54–62. Doi: DOI: 10.1016/j.geoforum.2018.12.012.
36. Cho, C. (2003). Study on effects of resident-perceived neighborhood boundaries on public services: Accessibility & its relation to utilization: Using Geographic Information System focusing on the case of public parks in Austin, Texas. Texas A&M University.
37. Daloglu ˘ Çetinkaya, I., Yazar, M., Kılınç, S., & Güven, B. (2022). Urban climate resilience and water insecurity: future scenarios of water supply and demand in Istanbul. Urban Water J. 1–12. Doi: DOI:10.1080/1573062X.2022.2066548.
38. Daneshpoor, H., Rostami, F., & Alizadeh, B. (2016). Is inequality in the distribution of urban facilities inequitable? Exploring a method for indetifying spatial inequity in an Iranian city. Cities, No.52, pp.159-172.
39. Fainstein, S. (2014). The just city. International Journal of Urban Sciences,18, 1-18. DOI: 10.1080/12265934.2013.834643.
40. Fredriksson, A. (2017). Location-allocation of public services–Citizen access, transparency and measurement. A method and evidence from Brazil and Sweden. Socio-Economic Planning Sciences, 59, 1-12. Doi: 10.1016/j.seps.2016.09.008.
41. Elewa, A. (2019). Unlocking the Potentials of Urban Architecture in Enhancing the Quality of Urban Life in Urban Poverty Areas through Community Projects. Environmental Science and Sustainable Development, ESSD: 121-135. Doi: 21625/essd. v4i2.561.
42. La Rosa, D., & Pappalardo, V. (2020). Planning for Sspatial equity-A performance-based approach for sustainable urban drainage systems. Sustainable Cities and Society, 53, 101885. DOI: 10.1016/j.scs.2019.101885.
43. Liang, H., & Zhang, Q. (2018). Assessing the public transport service to urban parks on the basis of spatial accessibility for citizens in the compact megacity of Shanghai, China. Urban Studies, 55(9), 1983-1999. DOI:10.1177/0042098017705846.
44. Magidi, J., & Ahmed, F. (2019). Assessing urban sprawl using remote sensing and landscape metrics: A case study of City of Tshwane, South Africa (1984–2015). The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Sciences 22 (2019), 335–346. DOI: 10.1016/j.ejrs.2018.07.003.
45. Myrvang Brown, K., Flemsæter, F., & Ronningen, K. (2019). More-than human geographies of property: Moving towards spatial justice with response-ability. Geoforum Journal, 99, 54- DOI: 10.1016/j.geoforum.2018.12.012.
46. Przybylinski, S., & Ohlsson, J. (Eds.). (2023). Spatial justice. Theorising justice: A primer for social scientists (pp. 191–204). Bristol: Bristol University Press. DOI:10.51952/9781529232233.ch012.

 

47. Setianto, M.A.S., & Gamal, A. (2021). Spatial gustice in the distribution of public services. THE 3 RD Intemational Confereence on Smart City Innovation IOP Conf. Series: EART AND Environmental Science 673(2021)021024. DOI:10.1088/1755-1315/673/1/012024.
48. Seyedashraf, O., Bottacin-Busolin, A., & Harou, J. J. (2022). A design framework for considering spatial equity in sustainable urban drainage infrastructure. Sustainable Cities and Society, 85, 103960. DOI: 10.1016/j.scs.2022.103960.
49. Smith, R., Deb, D., Blizard, Z., & Midgett, R. (2023). A Planner’s quest for identifying spatial (in) justice in local communities: A case study of urban census tracts in North Carolina, USA. Applied Geography, Volume 158, September 2023, DOI: 10.1016/j.apgeog.2023.103030
50. Soja, E. (2009). The city and spatial justice. Spatial Justice, 1(1), 1-5.
51. Soja, E. (2010). Seeking Spatial Justice. Publisher: University of Minnesota Press.
52. Tadesa Edosa, B., Geleta Erena, M., Nagasa Woiteji, B., Tolossa Werati, G., & Dangina Nagasa, M. (2024). Urban growth assessment using machine learning algorithms, GIS techniques, and its impact on biodiversity: The case of Sululta sub-city, Central Oromia, Ethiopia. City and Environment Interactions 23 (2024) 100151. Doi: 10.1016/j.cacint.2024.100151.
53. Talen, E., & Anselin, L. (1998). Assessing Spatial Equity: An Evaluation of Measures of Accessibility to Public Playgrounds. Environment and Planning A, 30, No. 1, 595-613. Doi: 10.1068/a300595.
54. United Nations. (2018). World Urbanization Prospects The 2018 Revision. Department of Economic and Social Affairs, Population Division, New York.
55. Xing, L., Liu, Y., Wang, B., Wang, Y., & Liu, H. (2020). An environmental justice study on spatial access to parks for youth by using an improved 2SFCA method in Wuhan, China. Cities, 96, 102405. DOI: 10.1016/j.cities.2019.102405.
56. Xun Liang, XL. (2018). Delineating multi-scenario urban growth boundaries with a CA-based FLUS model and morphological method. Landsc Urban Plan 2018,47–63. DOI: 10.1016/j.landurbplan.2018.04.016.
57. Yazar, M., & York, A. (2023). Nature-based solutions through collective actions for spatial justice in urban green commons. Environmental Science and Policy 145 (2023) 228–237. DOI: 10.1016/j.envsci.2023.04.016.
58. Zhao, M., Zhou, Y., Xuecao, L., & Cheng, W. (2020). Mapping urban dynamics (1992–2018) in Southeast Asia using consistent nighttime light data from DMSP and VIIRS, Remote Sens. 248 (July) (2020) 111980. DOI: 10.1016/j.rse.2020.111980.